Η Έδεσσα κατά τον 17ο αιώνα σύμφωνα με τον Εβλιγιά Τσελεμπή

Η περιγραφή των Βοδενών, όπως ονομάζει ο Εβλιγιά την Έδεσσα, είναι αρκετά λεπτομερής. Ιδιαίτερη εντύπωση έκαναν στον Εβλιγιά οι διάφοροι εξοχικοί τόποι της πόλης. Ο Εβλιγιά βρήκε εύκολα μία δεύτερη ονομασία, πού να χαρακτηρίζει την Έδεσσα. Η αφθονία των νερών στην πόλη πρέπει να του ενέπνευσε την αραβοπερσική έκφραση «dar-i ma» («χώρα του νερού»). Τη λέξη «Βοδενά» ο Εβλιγιά τη θεωρεί «λατινική», δηλ. βλάχικη.

Η Έδεσσα με τις δώδεκα συνοικίες της ήταν κι αυτή γεμάτη από Τούρκους. Εννέα συνοικίες της ήταν μουσουλμανικές και τρεις χριστιανικές με την πλειοψηφία να είναι Έλληνες. Εβραίοι, όπως δηλώνει ο Τούρκος συγγραφέας, δεν επιτρεπόταν να κατοικούν μέσα στην Έδεσσα. Ο Εβλιγιά λέγει πως η πόλη είχε 1.060 σπίτια, ο αριθμός όμως πρέπει να θεωρηθεί συμβατικός όπως λέει ο Δημητριάδης. Στην πόλη η παρουσία των Ελλήνων ήταν αισθητή. Ο Εβλιγιά μιλά για τις όμορφες Ελληνίδες, πού πολλοί πρόκριτοι πήραν για γυναίκες τους, για τις καλογριές και τους καλόγερους πού είδε να τριγυρνούν στην πόλη, για τους χορούς των Ελλήνων σε ορισμένη τοποθεσία. Χαρακτηριστικό απόσπασμα πάντως είναι ο τρόπος εξισλαμισμού που εξιστορεί το Τούρκος περιηγητής. Τελειώνοντας  σημειώνω  ότι ο Εβλιγιά Τσελεμπί στην Δυτική και Κεντρική  Μακεδονία συνάντησε Χριστιανούς Λατίνους (Βλάχους), Σέρβους, Έλληνες , Βούλγαρους  και  Αλβανούς.

Ας απολαύσουμε την περιγραφή επισημαίνοντας ότι είναι από το βιβλίο του Βασίλη Δημητριάδη «Η κεντρική και Δυτική Μακεδονία κατά τον Εβλιγιά Τσελεμπή», εκδόσεως ΕΜΣ, 1973 και ότι οι παραπομπές που υπάρχουν είναι ακόμα πιο ενδιαφέρουσες(είναι σχεδόν τριπλάσιες σε υλικό) από το ίδιο το κείμενο που ακολουθεί:

Τα δημογραφικά στοιχεία στην Κεντρική και Δυτική Μακεδονία κατά τον 17ο αιώνα σύμφωνα με τον Εβλιγιά Τσελεμπή(RELOADED)

Εξετάζοντας τα δημογραφικά στοιχεία πού βρίσκουμε στην περιγραφή των πόλεων της Δυτικής Μακεδονίας πρέπει να έχουμε υπόψη μας πρώτα άπ' όλα ότι ο Εβλιγιά δεν είναι πολύ ακριβής στους αριθμούς που παραθέτει. Οι αριθμοί του δεν προέρχονται από μελέτη επισήμων στοιχείων, αλλά βασίζονται κυρίως στην προσωπική εκτίμηση του συγγραφέα. Ακόμη, όπως έχει παρατηρηθή (βλ. σ. 7), οι αριθμοί πού αναφέρει ο Έβλιγιά είναι πολλές φορές εξογκωμένοι, όπως γενική είναι η τάση για υπερβολή σέ όλο τό έργο του. Επίσης έχω διαπιστώσει ότι η προσεκτική σύγκριση των αριθμών πού παραδίδει ο Εβλιγιά μας αποκαλύπτει και κάτι άλλο: τη συνήθεια του να άναφέρη κάθε τόσο ορισμένους αριθμούς, πάντα τους ίδιους. Οι πιο συνηθισμένοι από αυτούς είναι το 7 και τα πολλαπλάσια του (70, 77,7.000, 70.000, 77.000, 700.000) τό40, οι έκατοντάδες (100, 200, 500 κλπ.), οι χιλιάδες (1.000, 2.000, 3.000... 100.000) και ένας ακόμη αριθμός πού ιδιάζει στον Εβλιγιά: το 60 μέσα σε άλλους αριθμούς (360, 1.060,2.060,10.060). Τους αριθμούς αυτούς τούς συναντούμε σέ δλο του τό έργο. Η συχνή επανάληψη τους δείχνει ότι πρόκειται για «συμβατικούς» αριθμούς, που δεν ανταποκρίνονται ακριβώς στα πράγματα. Παρακάτω αναφέρονται οι αριθμοί πού δίνει ό Έβλιγιά, σημειώνω όμως προκαταβολικά ότι πρέπει να τούς θεωρούμε μόνον ενδεικτικούς μικρού ή μεγάλου πλήθους και όχι πραγματικούς.


Τέλος δεν πρέπει να ξεχνούμε ότι ο Εβλιγιά ενδιαφέρεται κυρίως για τους μουσουλμάνους κατοίκους των πόλεων πού περιγράφει και τη ζωή τους. Γι' αυτό και οι πληροφορίες για τους χριστιανούς και τους Εβραίους είναι τις πιο πολλές φορές ελλιπείς, ασήμαντες και ανακριβείς. Οπωσδήποτε τα στοιχεία αυτά μας δίνουν μιαν εικόνα, έστω και όχι πλήρη, της δημογραφίας της Μακεδονίας, όπως την είδε ο Εβλιγιά.