Το blog, για τους λόγους που βιώνουμε προσωπικά, οικογενειακά και κοινωνικά, αλλάζει την κύρια κατεύθυνσή του και επικεντρώνεται πλέον στην Κρίση.
Βασική του αρχή θα είναι η καταπολέμηση του υφεσιακού Μνημονίου και όποιων το στηρίζουν.
Τα σχόλια του Κρούγκμαν είναι χαρακτηριστικά:
...Άρα βασιζόμαστε τώρα σε ένα σενάριο σύμφωνα με το οποίο η Ελλάδα είναι αναγκασμένη να «πεθάνει στη λιτότητα» προκειμένου να πληρώσει τους ξένους πιστωτές της, χωρίς πραγματικό φως στο τούνελ.Και αυτό απλώς δεν πρόκειται να λειτουργήσει....[-/-]....οι πολιτικές λιτότητας οδηγούν την οικονομία σε τόσο μεγάλη ύφεση που εξανεμίζονται τα όποια δημοσιονομικά οφέλη, υποχωρούν τα έσοδα και το ΑΕΠ και ο λόγος του χρέους προς το ΑΕΠ γίνεται χειρότερος.

Τρίτη, 2 Δεκεμβρίου 2008

Οι πηγές της μεσοβυζαντινής περιόδου και η νεοπλασία «Σλάβοι-Μακεδόνες»

του Χρήστου Ζαχόπουλου

Από "Τα Βυζαντινά", εκδ. ΜΙΚΡΟΣ IANOS, Θεσσαλονίκη 2007.

Αναδημοσίευση από τον Μυριόβιβλο

Η γλώσσα ως εκφραστικό όργανο συχνά υφίσταται διαστρεβλωτικές, εννοιολογικής υφής, επεμβάσεις, που αποσκοπούν στο να αποδυναμώσουν ή να προσαρμόσουν στα εκάστοτε συμφέροντα και επιδιώξεις το περιεχόμενο των λέξεων και των όρων, μεταβάλλοντάς το. Κύριο χαρακτηριστικό των επεμβάσεων αυτών, άλλοτε πιο διακριτικών και έμμεσων και άλλοτε πιο βίαιων και άμεσων (ιδιαίτερα όταν προέρχονται από εξουσία ολοκληρωτική), είναι η δια της διαρκούς επανάληψης επιβολή του νέου περιεχομένου μιας λέξης. Μια ανάλογη ακραία μορφή επέμβασης στη γλώσσα περιέγραψε ο G. Orwell με τη «Νέα Ομιλία» του καθεστώτος του «Μεγάλου Αδελφού»(1).

Ειδικότερα η ορολογία είναι, συχνά, δύσκολο να αποσυνδεθεί από προκαταλήψεις, ιδεολογικά κίνητρα και επιδιώξεις. Η εισαγωγή και καθιέρωση, αν θέλετε, του όρου «Βυζαντινός» αποτελεί το πρώτο διδακτικό παράδειγμα(2), ενώ η χρήση των όρων «Βόρειος Ήπειρος» ή «Νότια Αλβανία» για τον προσδιορισμό του ίδιου χώρου μας προσφέρει μία απόδειξη της διαχρονικότητας του προβλήματος.

Επισημαίνοντας, σχετικά, το πρόβλημα της βαθμιαίας καθιέρωσης παραπλανητικής ορολογίας -με απώτερους, διαφανείς, πολιτικούς σκοπούς -σε ό,τι αφορά τους όρους «Μακεδονία» - «Μακεδόνες», η κ. Μαρία Νυσταζοπούλου-Πελεκίδου παρατηρεί: «Στα έργα που εκδίδονται στα Σκόπια και κυρίως στην «Ιστορία του Μακεδόνικου Έθνους» χρησιμοποιούν έντεχνα τους όρους άλλοτε Σλάβοι-Μακεδόνες και άλλοτε απλώς Μακεδόνες, ώστε να προκαλέσουν σύγχυση και τελικά -«ανεπαισθήτως», όπως θα έλεγε ο Καβάφης- να γίνουν αποδεκτοί οι όροι Μακεδονία - Μακεδόνες ως δηλωτικοί μιας χωριστής εθνότητας...», «ενώ», σημειώνει, «είναι όροι καθαρά γεωγραφικοί»
(3).

Το πώς αυτή η προσπάθεια «ανεπαισθήτως» παρήγαγε κραυγαλέα αισθητά αποτελέσματα φαίνεται από τα παραδείγματα, τα οποία παρατίθενται στη συνέχεια:

α. «...Οι σλαβικές γλώσσες που χρησιμοποιήθηκαν στην ανατολική Μακεδονία το Μεσαίωνα είναι διάφορες: παλιά μακεδονική, παλιά βουλγαρική, παλιά σερβική και οι πιο πρόσφατες καταστάσεις τους αναμιγνύονται καθ' όσο μπορούμε να κρίνουμε περί αυτών σύμφωνα με την τοπωνυμία...»
(4). Από την άποψη αυτή, κατά την οποία η μακεδονική είναι (μαζί με τη βουλγαρική και τη σερβική) σλαβική γλώσσα, προκύπτουν τα εξής ερωτήματα: πρώτον, τη βουλγαρική γλώσσα μιλούσαν οι Βούλγαροι, τη σερβική οι Σέρβοι, τη μακεδονική ποιοι; Δηλαδή, οι όροι βουλγαρική και σερβική παραπέμπουν σε συγκεκριμένες εθνικές ομάδες ή φύλα• ο όρος «μακεδονική», και μάλιστα παλιά, πού αντανακλά; Δεύτερον, η μακεδονική ως διάλεκτος της αρχαίας ελληνικής, την οποία μιλούσαν οι αρχαίοι Μακεδόνες(5), πώς θα ονομάζεται πλέον; Η σύγχυση που προκύπτει από την αβασάνιστη εισαγωγή, αποδοχή και χρήση όρων- «πλασμάτων» του παρόντος για το παρελθόν(6) είναι προφανής.

β. «.. .Αν και Έλληνες, ο Κύριλλος (Κωνσταντίνος) και ο Μεθόδιος γνώριζαν τη Σλαβική γλώσσα που ομιλείτο στη Θεσσαλονίκη. Είτε αυτή ήταν Μακεδονική είτε Παλαιοβουλγαρική, ένα σημείο στο οποίο οι επιστήμονες έχουν διαφωνήσει, αυτή η γλώσσα ήταν τότε κατανοητή σ' όλους τους Σλάβους, συμπεριλαμβάνοντας τους Τσέχους Μοραβούς...7)». Στον κατηγορηματικό στη διατύπωσή του ισχυρισμό, πέραν της εύλογης απορίας που προκαλεί η απόλυτη βεβαιότητα περί σλαβικής γλώσσας ομιλούμενης στη Θεσσαλονίκη, πόλη-κέντρο ελληνικής παιδείας, γλώσσας και πολιτισμού
(8), που αντιστάθηκε στις σλαβικές επιδρομές και όχι μόνο δεν εκσλαβίσθηκε(9), αλλά εξελλήνισε και εκχριστιάνισε(10), η χρήση του όρου Μακεδονική (με κεφαλαίο μ) για τον προσδιορισμό γλώσσας σλαβικής συμβάλλει στη σύγχυση που αναφέρθηκε προηγουμένως, καθώς και στην πρόκληση παραπλανητικών εντυπώσεων σε ό,τι αφορά τη γλώσσα που μιλούσαν οι Θεσσαλονικείς.

γ. «Συγγραφείς Βουλγαρικών ή Μακεδονικών έργων (Κλήμης Αχρίδος, Κωνσταντίνος Πρεσλάβας, Ιωάννης ο Έξαρχος, Κοσμάς ο Πρεσβύτερος) περιορίστηκαν κατά μέγα μέρος σε θρησκευτικά και φιλοσοφικά έργα. Σε κάθε περίπτωση σχεδόν... όφειλαν σημαντικό μέρος σε βυζαντινά πρότυπα. Αλλά η γλώσσα ήταν Παλιά Σλαβική...
(11). Ήδη τα «Μακεδονικά» (υποτίθεται γεωγραφικός όρος) έργα παρατίθενται στα Βουλγαρικά (εθνικός-γλωσσικός όρος) και ο όρος «Μακεδονική» ταυτίζεται με την Παλαιοσλαβική, αυθαίρετα, διότι στη Μακεδονία ομιλείτο ευρύτατα η ελληνική, στην οποία γράφηκαν -και εξακολούθησαν να γράφονται- σαφώς πολυαριθμότερα έργα (βλ. και «γραμμή Jireček»).

δ. Η σύγχυση από την αυθαίρετη χρήση του όρου Μακεδονία αποκορυφώνεται στο παρακάτω παράδειγμα: «Ο Γερμανικός καθολικός κλήρος... πέτυχε να εκδιώξει τους συνεργάτες του Κυρίλλου και του Μεθοδίου από τη Μοραβία το 885, μετά το θάνατο του Μεθοδίου (ο Κύριλλος είχε πεθάνει το 869). Η ομάδα του Μεθοδίου έπειτα συνέχισε στις πρόσφατα εκχριστιανισμένες Βουλγαρία και Μακεδονία...»
(12)! Το γεγονός ότι στη Μακεδονία και ειδικότερα στους Φιλίππους ο απόστολος Παύλος ίδρυσε την πρώτη αποστολική χριστιανική εκκλησία της Ευρώπης, ενώ στη Θεσσαλονίκη και τη Βέροια τις αμέσως επόμενες εκκλησίες επί ελληνικού εδάφους(13) στα μέσα του 1ου αιώνα μ.Χ., όπως μαρτυρούν οι Πράξεις των Αποστόλων (κεφ. 16-17), οι επιστολές του προς Φιλιππησίους και Θεσσαλονικείς, οι πολυάριθμοι μάρτυρες των εκκλησιών αυτών(14), η πλούσια εκκλησιαστική χριστιανική παράδοση με την ύπαρξη, πλην της Μητροπόλεως Θεσσαλονίκης, πολυάριθμων Επισκοπών και χριστιανικών κοινοτήτων, η συμμετοχή επισκόπων της Μακεδονίας στις Οικουμενικές και άλλες συνόδους(15), η ανέγερση λαμπρών χριστιανικών ναών στη Μακεδονία, η βάπτιση του Μεγ. Θεοδοσίου από τον Α(σ)χόλιο, η ίδια η αποστολή των Θεσσαλονικέων Κυρίλλου και Μεθοδίου για τον εκχριστιανισμό-εκπολιτισμό των Σλάβων παραβλέπονται και η Μακεδονία φέρεται να εκχριστιανίζεται προς το τέλος του 9ου αιώνος (!) όχι από πρόθεση, φρονούμε, αλλά από καταφανή σύγχυση περί τον όρο «Μακεδονία», οφειλόμενη εν πολλοίς στη μονοπώλησή του και στη διαστρεβλωτική χρησιμοποίησή του από την κομμουνιστικής εμπνεύσεως και ονοματοθεσίας «Σοσιαλιστική Δημοκρατία της Μακεδονίας». Πρόκειται για μια ακόμη συνέπεια, στο χώρο της επιστήμης αυτήν τη φορά, από την επέμβαση του πολιτικού ολοκληρωτισμού στην ιστορία, στη γεωγραφία, στη γλώσσα.

Στο πλαίσιο αυτό, όταν οι όροι «Μακεδονία», «Μακεδόνες», «μακεδονικός» αποδίδονται, με τάσεις μονοπώλησης, σε σλαβικά φύλα που επέδραμαν ή και εγκαταστάθηκαν σε τμήματα του βορρά της ελληνικής χερσονήσου και στην άμεση βαλκανική ενδοχώρα του, για να αφομοιωθούν στην συνέχεια, είναι επόμενο να καλλιεργείται η σύγχυση
(16), δεδομένου ότι στη Μακεδονία κατοικούσε από αιώνων και εξακολουθούσε να κατοικεί το ελληνικό στοιχείο -που της έδωσε και το ιδιαίτερο φυλετικό όνομά του- και δεδομένου επίσης ότι στις πηγές οι όροι αυτοί έχουν ποικίλο περιεχόμενο, που μπορεί μεν να αναφέρεται στην ιστορική παράδοση, στη γεωγραφία (χώρο), στην πολιτική και εκκλησιαστική διοίκηση(17), αλλά ποτέ στους Σλάβους.

Έτσι σε τμήμα της νεότερης ιστοριογραφίας συναντώνται οι εξής επιτατικοί της σύγχυσης όροι:

α. Μακεδόνες Σλάβοι (ή Μακεδονο-Σλάβοι)
(18), όπου το πρώτο λειτουργεί ως επίθετο•(19)
β. μακεδόνες Σλάβοι (ή μακεδονο-Σλάβοι), όπου το πρώτο λειτουργεί ως επίθετο
(20)
γ. Μακεδόνες (Μακεδόνες Σλάβοι) ως ουσιαστικό•
(21)
δ. Μακεδόνες ως ουσιαστικό•
(22)
ε. Σλάβοι μακεδόνες («μακεδονίτες») ως επίθετο•
(23)
στ. Σλάβοι και Μακεδόνες, ως ουσιαστικό•
(24)
ζ. Σλάβοι-Μακεδόνες, ως ουσιαστικό•
(25)
η. σλαβικές μακεδονικές φυλές•
(26)
θ. μακεδονικές σλαβικές φυλές•
(27)
ι. φυλές των Μακεδόνων Σλάβων•
(28)
ια. μακεδονικές ή Μακεδονικές φυλές•
(29)
ιβ. μακεδονο-φυλετικά ονόματα•
(30)
ιγ. σλαβική Μακεδονία•
(31)
ιδ. Σκλαβηνία μακεδονική•
(32)
ιε. μακεδονικες σκλαβηνίες•
(33)
ιστ. μακεδονικές Σκλαβηνίες•
(34)
ιζ. Μακεδονικές σκλαβηνίες•
(35)
ιη. Μακεδονία συνώνυμο της Σκλαβηνίας•
(36)
ιθ. Μακεδόνικος λαός ή μακεδόνικος πληθυσμός•
(37)
κ. μακεδόνες Δρογουβίτες•
(38)
κα. Μακεδόνες Βερζήτες•
(39)
κβ. Μακεδόνες πρίγκιπες•
(40)
κγ. μακεδονικό σλαβικό κράτος•
(41)
κδ. Μακεδονική Αυτοκρατορία ή μακεδόνικο κράτος•
(42)
κε. παλαιά μακεδονο-σλαβική γλώσσα•
(43)
κστ. παλαιά σλαβική και μακεδονική λογοτεχνία•
(44)
κζ. αρχαία παλαιομακεδονική λογοτεχνία•
(45)

Πριν εξετασθεί η βασιμότητα αυτής της ασαφούς και συχνά αντιφατικής ορολογίας, χρήσιμη είναι η παρατήρηση ότι κατά συντριπτική πλειοψηφία αυτή χρησιμοποιείται από επιστήμονες της πρώην Γιουγκοσλαβίας. Μεταξύ αυτών οι πλέον επιρρεπείς στη χρήση, εν προτάξει, του όρου «Μακεδόνες» με τη συνοδεία του δηλωτικού φυλής «Σλάβοι» ή χωρίς αυτό είναι οι προερχόμενοι από το νέο κρατικό μόρφωμα, που προέκυψε, από την πρώην γιουγκοσλαβική «Σοσιαλιστική Δημοκρατία της Μακεδονίας», σε μία εμφανή προσπάθεια -κατευθυνόμενη από το κράτος- να δημιουργήσουν «μακεδονική» εθνική συνείδηση στον πολυεθνικό πληθυσμό της, για λόγους συνοχής. Σημειώνεται πάντως ότι η συστηματική προσπάθειά τους να επιβάλουν μία συγκεκριμένη ορολογία, αλλά και η πολιτική διαμάχη με την προβολή διεκδικήσεων στη Μακεδονία στο πλαίσιο του Ανατολικού Ζητήματος από το τέλος του περασμένου αιώνα δεν άφησαν ανεπηρέαστους άλλους ιστορικούς
(46).

Μια δεύτερη παρατήρηση είναι ότι στην προαναφερθείσα προσπάθειά τους οι εν λόγω ιστορικοί χρησιμοποιούν κατά κόρον το προσωνύμιο «Μακεδόνας» και το επίθετο «μακεδονικός» αντί των εκφράσεων «της Μακεδονίας» ή «στη Μακεδονία»
(47). Τα πρώτα όμως δε δηλώνουν μόνον τόπο, αλλά και γένος, καταγωγή. Αποδυναμώνοντας λοιπόν το τοπικό - γεωγραφικό περιεχόμενο μιας φράσης και ενισχύοντας αυτό της γενιάς, καταγωγής, προσπαθούν να το μετατρέψουν σε δηλωτικό έθνους(48), παραλείποντας βαθμιαία το προσδιοριζόμενο ουσιαστικό (Σλάβοι).

Δεδομένου όμως ότι οι ιστορικοί αυτοί χρησιμοποιούν τη συγκεκριμένη ορολογία, για να προσδιορίσουν σλαβικά φύλα στη μεσοβυζαντινή περίοδο, σκόπιμη είναι η εξέταση των πηγών, για να διαπιστωθεί, στο μέτρο του δυνατού, το περιεχόμενο των όρων «Μακεδονία», «Μακεδόνες», «μακεδονικός», το πώς αποκαλούν οι Βυζαντινοί τα φύλα αυτά και πώς αυτοπροσδιορίζονται εκείνα.

Διαπιστώνεται λοιπόν ότι οι πηγές χρησιμοποιούν τους όρους αυτούς αποδίδοντάς τους περιεχόμενο:

α. γεωγραφικό: «Τούτ
τ τει Κωνσταντνος τς κατ τν Μακεδονίαν Σκλαυινίας χμαλώτευσε κα τος λοιπος ποχειρίους ποίησεν»(49). -«Τ δ νν ες θέματος τάξιν χρημάτιζαν Θεσσαλονίκη κα ατό Μακεδονίας μέρος τυγχάνει. Κα να μ λέγω τος ξωθεν κα παλαιος το τοιούτου μάρτυρας πράγματος, ξιόχρεως μάρτυς γιος το Χριστο πόστολος Παλος Μακεδονίαν ταύτην ποκαλν- γράφει δ' οτως• «παρόντος μν ριστάρχου Μακεδόνος Θεσσαλονικέως». γρ Θεσσαλονίκη μητρόπολίς στι τς Μακεδονίας. λλ κα εροκλς γραμματικς ν τας μακεδονικας ατν τέθεικε πόλεσιν(50)».

β. Μυθολογικό-ιστορικό: στην περίπτωση αυτή οι πηγές χρησιμοποιούν τους όρους αναφερόμενες αποκλειστικά και μόνο στη βυζαντινή και δη την ελληνική πλευρά. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο Κωνσταντίνος Πορφυρογέννητος αναφέρεται στη μυθολογική-ιστορική παράδοση, που εντάσσει τους Μακεδόνες, ως ελληνικό φύλο, στον ελληνικό κόσμο: «Μακεδονία
χώρα νομάσθη π Μακεδόνας το Δις και Θυίας τς Δευκαλίωνος, ς φησιν σίοδος ποιητής...»(51)• «Ο δ τς Μακεδονίας βασιλεύσαντες πογόνους αυτος ρακλέους νομάζουσιν...»(52).

Στο πλαίσιο αυτό το προσωνύμιο Μακεδών χρησιμοποιείται και ως δηλωτικό-συνώνυμο της γενναιότητας Βυζαντινού στρατιώτη παραβαλλόμενου με τον Λεωνίδα, τον Καλλίμαχο και τον Κυνέγειρο
(53), ενώ στον διάλογο «Τιμαρίων» τα Δημήτρια συνδέονται με τα Παναθήναια και τα Πανιώνια, εντασσόμενα έτσι στο εορτολόγιο και στην ιστορική συνέχεια του ελληνικού κόσμου(54).

Η διάκριση του ελληνικού κόσμου από τους επιδρομείς Σλάβους είναι σαφής και δεν επιτρέπει παρερμηνείες: ο πολιούχος της Θεσσαλονίκης, μητροπόλεως της Μακεδονίας, άγιος Δημήτριος, πρωτεργάτης των νικών των Θεσσαλονικέων κατά των βαρβάρων, κοσμεί την Ελλάδα μ' αυτές
(55). Ο Ιουστινιανός Β' τοποθετεί Σκύθας αντί των Μακεδόνων για τη φύλαξη της κλεισούρας του Στρυμόνος(56). Στο α' «βιβλίο» των θαυμάτων αγίου Δημητρίου ο αρχιεπίσκοπος Ιωάννης περιγράφοντας την αβαρο-σλαβική πολιορκία του 586 (ή 597) αναφέρει ότι ήταν τόσο πολλοί οι πολιορκητές -και ανάμεσά τους η θηριώδης των Σκλαβηνών φυλή
- ώστε, αν συσσωρεύονταν στη Θεσσαλονίκη όλοι οι Μακεδόνες, οι Θεσσαλοί και οι Αχαιοί, θ'
ποτελούσαν μόνον ένα μικρό μέρος των βαρβάρων. Στο τέλος δε προσθέτει ότι αυτός που έτρεψε τους εχθρούς σε φυγή ήταν ο άγιος Δημήτριος, που έδωσε θάρρος στους Μακεδόνες(57). Ο πρωτοσπαθάριος Θεόκτιστος τον 9ο αιώνα με δύναμη Θρακών και Μακεδόνων καταπνίγει εξέγερση των Σκλάβων της Πελοποννήσου(58), ενώ ο Ανώνυμος στις Χρηστομάθειες από τα Γεωγραφικά του Στράβωνος σημειώνει ότι τη Μακεδονία «νέμονται Σκύθαι Σκλάβοι»(59). Σε ό,τι αφορά τη γλώσσα, ο υπαρχηγός του Κούβερ Μαύρος, στο β' βιβλίο των Θαυμάτων αγίου Δημητρίου γνωρίζει την «καθ’ μς» γλώσσα (ελληνική), την «Ρωμαίων» (λατινική), τη σλαβική και τη βουλγαρική(60).
γ. Διοικητικό-στρατιωτικό: στην περίπτωση αυτή δηλώνουν την επαρχία Μακεδονίας και τον πληθυσμό της, το θέμα Μακεδονίας και τον αξιωματούχο, τον στρατιώτη ή τον κάτοικό του
(61).
δ. Εκκλησιαστικό-διοικητικό, που επηρεαζόταν βέβαια από την πολιτική διαίρεση σε επαρχίες, χωρίς ωστόσο να την ακολουθεί αυτόματα και απόλυτα
(62).

Πρέπει να σημειωθεί εδώ ότι το θέμα Μακεδονίας γεωγραφικά κάλυπτε κυρίως τη βόρεια και δυτική Θράκη και αρχικά πρέπει να έφθανε μέχρι τον Στρυμόνα
(63), ενώ προφανώς λόγω παρετυμολογίας για την περιοχή Θεσσαλονίκης χρησιμοποιείται κάποτε το όνομα Θεσσαλία(64). Άλλοτε πάλι οι κάτοικοι της Μακεδονίας λόγω της υπαρχότητας του Ιλλυρικού αποκαλούνται Ιλλυριοί(65), χωρίς αυτό να σημαίνει ότι απωλέσθηκε το γεωγραφικό ή το ιστορικό περιεχόμενο των όρων Μακεδονία, Μακεδόνες(66).

Αναφερόμενες στα σλαβικά φύλα, τώρα, οι πηγές είναι σαφείς: αποκαλούν τους επήλυδες Σκλαβηνούς, Σκλαβίνους, Σκλάβους, Σκλαβησιάνους, Σθλαβησιάνους, Σκλαβογενείς, ανδράποδα Σκλαβόα (694-695), Σκύθες, βάρβαρον φυλήν
(67) ή, εξειδικεύοντας, παραδίδουν το όνομα, με το οποίο εκείνοι αυτοπροσδιορίζονταν (Δρογουβίτες, Σαγουδάτοι, Βελεγεζήτες, Βερζήτες, Σμολεάνοι, Σεβέρεις, Βαϊουνήτες και, ίσως, Mηλιγγοί)(68) ή τους αποδίδουν όνομα σχετικό με τον άμεσο - «στενό» - τόπο εγκατάστασής τους (οι του Στρυμόνος, Ρυγχίνοι, πιθανόν από τον ποταμό Ρήχιο, Εζερίτες, από σλαβικό ουσιαστικό που σημαίνει λίμνη, έλος)(69) ή άλλη συμβατική ονομασία (επτά γενεαί)(70).

Αντίστοιχα, οι περιοχές, στις οποίες εκείνοι εγκαταστάθηκαν, ονομάστηκαν Σκλαβηνίες ή Σκλαβηνά μέρη
(71) ή έλαβαν το όνομά τους από το ιδιαίτερο όνομα του σλαβικού φύλου (Βερζιτία, Βελζητία, Βαγενετία, Δρουγουβιτία• αναφέρεται επίσης η Σουβδελιτία)(72). Ονομασίες από αυτές χρησιμοποιεί το κρατικό και εκκλησιαστικό διοικητικό σύστημα. Έτσι, στο «Τακτικόν Escorial» περιλαμβάνεται και ο στρατηγός Δρουγουβιτείας, ενώ έχουν σωθεί μολυβδόβουλλα με ονόματα αξιωματούχων, όπως του Μιχαήλ Σκληρού, πρωτοπροέδρου και αναγραφέως Δρουγουβιτίας, Πέτρου Μόσχου, σπαθαροκανδιδάτου και άρχοντος Δρουγουβιτίας, και ενός βασιλικού πρωτοσπαθαρίου, κριτο
επί του Ιπποδρόμου και της Δρουγουβιτίας (το όνομά του είναι αβέβαιο)(73).

Στην εκκλησιαστική οργάνωση αναφέρονται οι επισκοπές Δρουγουβιτίας, Βελικείας και Σμολένων. Η πρώτη, τοποθετούμενη στη Ροδόπη, έλαβε μέρος μαζί με την επισκοπή Στρυμόνος στη σύνοδο του 879 για το ζήτημα του Φωτίου, ενώ ο μητροπολίτης Φιλιππουπόλεως έφερε τον τίτλο του εξάρχου Θράκης Δρουγουβιτίας. Στην «Διατύπωσιν» του Λέοντος ΣΤ' (αρχές 10ου αιώνος), όμως, στις Επισκοπές της Μητροπόλεως Θεσσαλονίκης περιλαμβάνεται και Επισκοπή Δρουγουβιτίας
(74). Όσον αφορά τις Επισκοπές Βελικείας και Σμολένων, αυτές υπάγονταν στη μητρόπολη Φιλίππων(75).

Σχετικά με τον αυτοπροσδιορισμό των Σλάβων, εκτός από τα ονόματα των φυλών τους, ενδιαφέρουσες είναι μερικές ακόμη μαρτυρίες των βυζαντινών πηγών. Κατά τα Θαύματα αγίου Δημητρίου ο «ρηξ» των Ρυγχίνων Περβούνδος ανακρινόμενος στη Βασιλεύουσα ομολογεί την πρόθεση του «... μηδέπω το
λοιπο λόγον ερήνης θέσθαι, λλ κα τ προσπαρακείμενα ατ πάντα θνη συναθροίζειν κα διηνεκς πολεμεν... τν οονδήποτε χριστιανόν...» Στην εξέλιξη της υπόθεσής του, λοιπόν, μετά την εκτέλεσή του, «...τα των προαφηγηθέντων Σκλαβίνων έθνη... καθωπλίσαντο κατά της... Θεσσαλονικέων πόλεως...»(76). Ο Ιωάννης Καμενιάτης, με τη σειρά του, αναφέρει «...μφιμίκτους τινας κώμας, ν α μν πρς τ πόλει τελοσι, Δρουγουβταί τινες κα Σαγουδάτοι τν κλσιν νομαζόμενοι...»(77).

Διαπιστώνεται λοιπόν ότι οι όροι οι σχετικοί με τη Μακεδονία αφορούν, στη χρήση τους, μόνο τη βυζαντινή πλευρά. Οι Σλάβοι της εποχής στη Βαλκανική
-και ειδικότερα στο γεωγραφικό χώρο της Μακεδονίας οι Δρουγουβίτες, Στρυμονίτες, Ρυγχίνοι, Σαγουδάτοι -αυτοπροσδιορίζονταν- και ετεροπροσδιορίζονταν- διαφορετικά και ουδείς τότε, Σκλαβήνος ή Βυζαντινός, διανοούνταν κάτι άλλο. Συνεπώς η χρησιμοποίηση των όρων «Μακεδονία», «Μακεδόνες», «μακεδονικός», για να δηλωθούν Σλάβοι, αποκλειστικά μάλιστα και σε αντιδιαστολή με τους Έλληνες και ευρύτερα τους Βυζαντινούς, πέραν της σύγχυσης που καλλιεργεί είναι εντελώς αυθαίρετη και δεν ερείδεται στις πηγές.

Η αυθαιρεσία αυτή κάποτε στηρίζεται σε χονδροειδείς απόπειρες παραποίησης των πηγών. Στο πλαίσιο αυτό η φράση «Σκλάβων Βουλγάρων» βυζαντινού εγγράφου
(78) μετατρέπεται σε «Slavjani-Makedonci»(79) σε απ' ευθείας, υποτίθεται, και εντός εισαγωγικών μεταφορά του εγγράφου. Άλλοτε πάλι επιχειρούνται επιστημονικές (;) και λογικές ακροβασίες του είδους «Σε μια αρμενική βιογραφία του 6ου αιώνα λέγεται ότι αυτήν την εποχή οι Μακεδόνες είχαν εποικήσει ολόκληρη τη Μακεδονία» ή του τύπου «Τα Μακεδόνικα φύλα τον 7ο αιώνα ήδη εγκαταστάθηκαν στη Μακεδονία, έτσι που εκείνη την εποχή η Μακεδονία έλαβε σλαβική εθνική όψη»(80). Για οποιονδήποτε στοιχειώδη γνώστη της Αρχαίας Ιστορίας και ειδικότερα της καθόδου των ελληνικών φύλων στη χερσόνησο, της παραμονής των αυθεντικών Μακεδόνων περί την Πίνδο και της μετέπειτα προώθησής τους στην περιοχή της σημερινής Δυτικής και Κεντρικής Μακεδονίας πολλούς αιώνες πριν(81), η πρώτη άποψη αποτελεί μάλλον γραφικότητα, ενώ η δεύτερη μάλλον γρίφο, ως προς το πώς τα Μακεδόνικα φύλα προσέδωσαν σλαβική εθνική όψη στη Μακεδονία!

Αυθαίρετος επίσης είναι ο όρος «μακεδονικά φύλα», που χρησιμοποιείται για τη δήλωση των σλαβικών φύλων. Οι εισβολείς νεήλυδες δεν μπορούσαν να φέρουν το όνομα ενός αρχαίου ελληνικού φύλου, με το οποίο δεν είχαν καμία σχέση ή, προεξαγγελτικά, να αποκαλούνται με το όνομα μιας περιοχής, πριν καν εγκατασταθούν σ' αυτήν. Άλλωστε ο κανόνας είναι να λαμβάνει ο χώρος την ονομασία του από τους ανθρώπους (εξ ου και Σκλαβηνίες, Δρουγουβιτία κ.τ.λ.) και όχι οι άνθρωποι από το χώρο• εκτός, εάν επρόκειτο για ομάδες χωρίς κανένα έρεισμα συνείδησης καταγωγής, συλλογικής μνήμης, θεσμών και πεποιθήσεων, που αφομοιώθηκαν αυτόματα, μόλις ήλθαν σ' επαφή με τους Βυζαντινούς, ώστε να απαρνηθούν ή να λησμονήσουν τον «χθεσινό» εαυτό τους, σαν να μην υπήρξε ποτέ. Αυτό όμως δεν συμβαδίζει με τον προβαλλόμενο ισχυρισμό ότι οι Σλάβοι αφομοίωσαν τον «ιλλυρικό» εντόπιο πληθυσμό
(82).

Ο ισχυρισμός, επίσης, ότι «...από την εποχή της σλαβικής εισβολής, στον Θεοφάνη δεν βρίσκουμε το όνομα Μακεδονία αλλά ήδη το αντικαθιστά η Σκλαβηνία ως συνώνυμο...»
(83) δεν ευσταθεί. Και τούτο, πρώτον διότι ο Θεοφάνης εξακολουθεί να χρησιμοποιεί το όνομα Μακεδονία(84) και μάλιστα πολύ συχνότερα απ' ό,τι προηγουμένως(85). Δεύτερον, γιατί η Σκλαβηνία δεν ήταν μία, αλλά περισσότερες(86), χωρίς ενότητα και διάσπαρτες, η δε διατύπωση του Θεοφάνη είναι συνήθως αόριστη(87), ώστε η ταύτισή τους γεωγραφικά με τη Μακεδονία -και μόνο- να είναι απλή υπόθεση, που καταρρίπτεται από τις πληροφορίες άλλων πηγών(88). Άλλωστε και στον ίδιο τον Θεοφάνη το χωρίο «.. .τ
ς κατ τν Μακεδονίαν Σκλαυινίας...», όπου αναφέρεται και η Μακεδονία παράλληλα με τις Σκλαβηνίες (πληθυντ.), αναιρεί τον ισχυρισμό αυτό. Τρίτον, γιατί, αν εννοείται η Μακεδονία μόνο ως γεωγραφικός όρος, τότε ο χρονογράφος πώς θα εννοούσε τη Θεσσαλονίκη, στις πολλές αναφορές του(89), ή και τους Φιλίπους(90): ως εντός Σκλαβηνίας - συνωνύμου της Μακεδονίας ή εκτός Μακεδονίας- συνωνύμου της Σκλαβηνίας; Είναι προφανές, νομίζω, το αστήρικτο του ισχυρισμού. Είναι όμως ενδεικτικό ότι ο εμπρόθετος «κατά την Μακεδονίαν» έγινε επίθετο σε κάποιους ιστορικούς (Σκλαβηνία μακεδονική, μακεδονικές σκλαβηνίες, ή Μακεδονικές σκλαβηνίες), έτσι που ο όρος Σκλαβηνία, που δηλώνει φυλή, δια του συμφυρμού να τείνει να λάβει γεωγραφικό περιεχόμενο, ενώ το επίθετο μακεδονική -ές, πληθυσμιακό- φυλετικό. Η παραπλανητική λειτουργία του επιθέτου, αντί του εμπρόθετου, είναι προφανής.

Η χρησιμοποίηση, εξ άλλου, από έναν ιστορικό κύρους, όπως ο Οστρογκόρσκυ, του όρου «Μακεδονική Αυτοκρατορία» (βασίλειο, κράτος), για να δηλωθεί το κράτος του Σαμουήλ, και μάλιστα με κεφαλαία, σαν να πρόκειται για την επίσημη και προκύπτουσα από τις πηγές ονομασία
(91), προκαλεί έκπληξη, ιδιαίτερα, όταν ο ίδιος σημειώνει ότι: «Το νέο κράτος, από πολιτική και εκκλησιαστική άποψη, αποτελούσε συνέχεια του κράτους του Συμεών και του Πέτρου και θεωρήθηκε τόσο από τον Σαμουήλ όσο και από τους Βυζαντινούς ως το βουλγαρικό κράτος γενικά(92). Το επιχείρημα ότι το κράτος ήταν μακεδονικό, γιατί η Μακεδονία αποτέλεσε τον πραγματικό πυρήνα του(93), είναι ασθενές για πολλούς λόγους, ένας από τους οποίους είναι ότι βάσει της λογικής αυτής η κατά C. Mango «Αυτοκρατορία της Νέας Ρώμης» ή η κατά J.B. Bury «Ύστερη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία» (ή «Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία») θα 'πρεπε να αποκληθεί Θρακική ή Θρακομικρασιατική. Ένας δεύτερος λόγος είναι ότι τόσο ο ιδρυτής του εφήμερου αυτού κράτους όσο και οι αντίπαλοί του -και αυτό έχει σημασία- κάτι περισσότερο γνώριζαν και δεν το θεωρούσαν «μακεδονικό»(94). Το ίδιο, αν όχι περισσότερο, επισφαλής και αυθαίρετος είναι και ο όρος «Μακεδόνες πρίγκιπες».

Ας εξετάσουμε στη συνέχεια τους όρους «αρχαία παλαιομακεδονική λογοτεχνία» και «παλαιά μακεδονο-σλαβική γλώσσα»: κατ' αρχήν η αρχαία μακεδονική γραμματεία ήταν ελληνική, το ίδιο και η βυζαντινή. Το έργο του Αριστοτέλη, του Φιλίππου του Θεσσαλονικέως του Μακεδονίου Υπάτου, του Επιγόνου του Θεσσαλονικέως, του Αδαίου, του Παρμενίωνος, του Αντιφάνη, του Ποσειδίππου
(95) και του Μαρσύα από την Πέλλα, του Αντιπάτρου του Θεσσαλονικέως, του Δαμαίου, του Αμερία, του σοφιστή Νικοστράτου, του Φιλίππου του Αμφιπολίτη, του Πολυαίνου, του Ιωάννη Στοβαίου, των συγγραφέων των Θαυμάτων αγίου Δημητρίου, του Ιωάννη Καμενιάτη, του Μιχαήλ Χούμνου, του Θεοφυλάκτου και του Βασιλείου Αχρίδος, του Ευσταθίου, του Θωμά Μαγίστρου, του Ματθαίου Βλαστάρη, του Κωνσταντίνου Αρμενοπούλου, του Δημητρίου Τρικλινίου, του Φιλοθέου Κοκκίνου, των Νείλου και Νικολάου Καβάσιλα, του Δημητρίου Κυδώνη και άλλων(96), όπως και το επιγραφικό υλικό στη Μακεδονία, αρχαίο και βυζαντινό(97), δεν έχει καμία σχέση σε παλαιότητα, ποιότητα, πρωτοτυπία, όγκο και γλώσσα με το, προϊόν μεταφράσεων, αρχικά, από τους Θεσσαλονικείς αδελφούς Κύριλλο και Μεθόδιο και τους μαθητές τους, σλαβικό γραμματειακό υλικό, που είναι σημαντικό ωστόσο για τη γραμματεία του σλαβικού κόσμου(98). Αυτό τούτο το πρωτοποριακό εκπολιτιστικό έργο του Κωνσταντίνου-Κυρίλλου, της «μεγαλύτερης μορφής της Μακεδονίας από την εποχή του Αλεξάνδρου»(99) μαρτυρεί τη σπουδαία ελληνική πολιτισμική υποδομή της Μακεδονίας την εποχή εκείνη(100).

Η μακεδονική, πάλι, ήταν διάλεκτος της αρχαίας ελληνικής
(101) και δεν είχε καμία σχέση με την παλαιοσλαβική, που πολλούς αιώνες αργότερα μιλούσαν τα σλαβικά φύλα. Για την αποφυγή συγχύσεων θα 'πρεπε να αποφεύγεται η χρήση του όρου, έστω και ως πρώτου συνθετικού, για τη δήλωση σλαβικής γλώσσας για πολλούς λόγους: πρώτον, διότι η ονομασία μιας γλώσσας δηλώνει εκείνους που την ομιλούν κι όχι γεωγραφικό χώρο• δεύτερον, διότι στο συγκεκριμένο χώρο, τη Μακεδονία, ομιλούνταν προ πολλών αιώνων και συνέχισε να ομιλείται επί Βυζαντίου και έως σήμερα η ελληνική, συνεπώς ο όρος «μακεδονική» ως γεωγραφικός της ανήκει πολύ περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη γλώσσα. Τρίτον, διότι βάσει της αυθαίρετης άποψης, που βάπτισε αυτήν την παλαιοσλαβική και την εξέλιξή της «μακεδονική», θα 'πρεπε η διάλεκτος που ομιλούσαν οι Βελεγεζήτες, παλαιοσλαβική και αυτή και ίδια, πιθανότατα, με των Δρουγουβιτών, να ονομασθεί «Θεσσαλική», των Μηλιγγών και των Εζεριτών «πελοποννησιακή», άλλων φύλων «δαρδανική», «δακική», «ιλλυρική», «θρακική», «μικρασιατική», κ.τ.λ.! Ο παραλογισμός, η σύγχυση και η μη ενιαία μεθοδολογική αντιμετώπιση είναι προφανείς(102).

Όσον αφορά τους σύνθετους όρους «Σλάβοι-Μακεδόνες» κ.τ.λ., η χρήση τους θέτει τα εξής προβλήματα:

1. Όσοι χρησιμοποιούν την ορολογία αυτή, χρησιμοποιούν αντίστοιχα τους όρους Ελληνο-Μακεδόνες η Βυζαντινο-Μακεδόνες, για να διακρίνουν τα σλαβικά φύλα από τους δεύτερους; Ουδείς το πράττει, μολονότι όλοι τώρα παραδέχονται ότι παρέμεινε μετά τις σλαβικές επιδρομές βυζαντινός και δη ελληνικός πληθυσμός κι όχι μόνο στις πόλεις. Εκτός εάν αυτοί οι ιστορικοί θεωρούν ως αυτονόητο, δεδομένο και μη χρήζον ιδιαίτερης μνείας το προσωνύμιο Μακεδόνες για τους Έλληνες της περιοχής, οπότε οφείλουν να το χρησιμοποιήσουν με περίσκεψη, ακριβώς, για να μη καλλιεργείται σύγχυση.

2. Χρησιμοποιούν μήπως, για να δηλώσουν άλλα σλαβικά φύλα αντίστοιχους όρους, όπως «Σλάβοι-Δάρδανοι», «Σλάβοι-Ιλλυριοί», «Σλάβοι-Μυσοί», «Σλάβοι-Δάκες», «Σλάβοι-Θεσσαλοί», «Σλάβοι-Πελοποννήσιοι», «Σλάβοι-Θράκες», «Σλάβοι-Βιθυνοί», ώστε να υπάρχει ενιαία μεθοδολογική αντιμετώπιση; Λίγοι το πράττουν, συνήθως επιλεκτικά σε ό,τι αφορά την ελληνική χερσόνησο
(103), με ενίοτε παράδοξα αποτελέσματα: «Slowianom macedonskim i greckim» (!)(104). Μπορούμε εδώ να επαναλάβουμε τη γνώμη του P. Lemerle για ανάλογη ορολογία (Slaves Valaques, Slaves Roumains): «dénominations trompeuses et aeviter»(105).

3. Αυτή η σύνθεση δεν προκύπτει από τις πηγές. Το χρονικόν Πασχάλιον, π.χ. αναφέρει Συρομακεδόνας
(106), ανώνυμο χρονικό του Άθω μνημονεύει Βλαχορηχίνους(107), ο Καμενιάτης αναφέρεται σε
μφιμίκτους κώμας Δρουγουβιτν και Σαγουδάτων(108), ο Κωνσταντίνος Πορφυρογέννητος σε Σκλάβους γείτονες των Γραικών(109), ο Θεοφάνης σε Γοτθογραίκους(110), ο Προκόπιος σε Ταυροσκύθας(111), αλλά «Σλάβους-Μακεδόνες» δεν συναντούμε πουθενά στις πηγές.

4. Αυτή η γενικευτική ορολογία μπορεί να καλλιεργήσει και μία άλλου είδους παραπλανητική εντύπωση και σύγχυση: παρουσιάζει τους Σλάβους, που διεσπάρησαν και στη Μακεδονία σαν κάτι ενιαίο, ενώ ήταν διασπασμένοι, και αγνοεί τα ονόματά τους που προκύπτουν από τις πηγές. Τοπικός προσδιορισμός
-και πάντως όχι με τη μορφή του επιθέτου- θα ήταν νοητός, προς διάκριση από άλλα σλαβικά φύλα, μόνο αν δεν ήταν γνωστά τα ονόματά τους.

Καταλήγουμε λοιπόν ότι για τον σαφή προσδιορισμό των σλαβικών φύλων, που εγκαταστάθηκαν στη Μακεδονία μετά τις σλαβικές επιδρομές των πρώτων δεκαετιών της μεσοβυζαντινής περιόδου, για να αφομοιωθούν στη συνέχεια, αρκούν τα ονόματά τους που διασώζουν οι πηγές, ενώ για την τοποθέτησή τους στο χώρο, αν είναι αναγκαία, επιβάλλεται προς αποφυγήν συγχύσεων και πλανών η γενική «της Μακεδονίας» ή ο εμπρόσθετος «στη Μακεδονία»
(112). Απορρίπτεται ως εντελώς αυθαίρετος και παραπλανητικός ο προσδιορισμός τους με το προσωνύμιο «Μακεδόνες» και τα παράγωγά του. Πόσο μάλλον, όταν την ελληνική ιστορική παράδοση -και δη τη μακεδονική- διαφυλάσσει με υπερηφάνεια ο βυζαντινός κόσμος και ιδιαίτερα ο ελληνισμός της Μακεδονίας(113).

Η περίπτωση της αυθαίρετης και καταχρηστικής χρησιμοποίησης των όρων «Μακεδονία» - «Μακεδόνες», «μακεδονικός» ανακαλεί στη μνήμη τη θουκυδίδεια ρήση: «κα
τν εωθυαν ξίωσιν των νομάτων ς τ ργα ντήλλαξαν τ δικαιώσει»(114). Όπως όμως σημειώνει ένας σύγχρονος διανοητής: « στορία εναι μεγαλύτερος χθρς τν θικν κα πνευματικν αθαιρεσιν. Μς μποδίζει ν ρμηνεύουμε τς λέξεις «τ δικαιώσει» -κατά το δοκον. Μ τν στορία χουμε, ναγκαστικά, να μέτρο σύγκρισης, να σημεο ναφορς»(115). Αν, λοιπόν, η ιστορία γράφηκε, για να παραμείνει κτήμα των ανθρώπων ς αεί(116), οφείλουν όλοι, και ιδιαίτερα οι ιστορικοί, να μη λησμονούν τις ανωτέρω παρατεθείσες κρίσεις.



Σημειώσεις

1. Βλ. G. Orwell, 1984. Ελληνική έκδοση: Αθήνα 1978, 57-59, 297-309.
2. Βλ. Ι. Καραγιαννόπουλος, Το βυζαντινό κράτος (Νέα έκδοση), Θεσσαλονίκη 1993, 31 -C. Mango, Byzantium. The Empire of New Rome, London 1980. Ελληνική έκδοση Μορφωτικού Ιδρύματος Εθνικής Τραπέζης (Μ.Ι.Ε.Τ.): Βυζάντιο. Η αυτοκρατορία της Νέας Ρώμης, Αθήνα 1988, 15-16.
3. Βλ. Μ. Νυσταζοπούλου-Πελεκίδου, Το «Μακεδόνικο Ζήτημα». Ιστορική θεώρηση του προβλήματος3, Ελληνική Επιτροπή Σπουδών Ν.Α. Ευρώπης. Κέντρο Σπουδών Ν.Α. Ευρώπης, Αθήνα 1993, 22. Στο εξής: Το «Μακεδόνικο Ζήτημα».
4. Βλ. Fr. Brunet., "Sur l’Hellénisation des toponymes slaves en Macédoine Byzantine", Travaux et Mémoires 9 (1985), 235-265, 236 n. 1. -Ν. Ανδριώτης, To Ομόσπονδο κράτος των Σκοπίων και η γλώσσα του3, ΑΘήνα 1992, 33-34. Στο εξής: Κράτος των Σκοπίων.
5. Βλ. Γ. Χατζιδάκις, Περί το
λληνισμο τν ρχαίων Μακεδόνων 26-33. -Ο ίδιος, Καί πάλιν περί το λληνισμο τν ρχαίων Μακεδόνων 63-112. -Μ. Σακελλαρίου, Η εθνικότητα των Μακεδόνων 124-135. -Ι. Καλλέρης, Το ζήτημα τς καταγωγς τν Μακεδόνων 143-159. -Γ. Μπαμπινιώτης, Η θέση της Μακεδονικής στις αρχαίες ελληνικές διαλέκτους. Το πρόβλημα της κατατάξεως της αρχαίας Μακεδονικής διαλέκτου 161-180. -Α. Παναγιώτου, Η γλώσσα των επιγραφών της Μακεδονίας 181-194. -Α. Θαβώρης, Η ελληνική διάλεκτος των αρχαίων Μακεδόνων και τα σημερινά νεοελληνικά ιδιώματα της Μακεδονίας (και της άλλης βόρειας Ελλάδας) 195-206. -Ν. Ανδριώτης, Τό μόσπονδο κράτος τν Σκοπίων καί γλσσα του 207-258. -Γ. Ντελόπουλος, Η Μακεδονία στην Ιστορική Συγκριτική Γλωσσολογία των Βαλκανίων 265-274, 268-271, εν: Η γλώσσα της Μακεδονίας. Η αρχαία Μακεδονική και η ψευδώνυμη γλώσσα των Σκοπίων (Επιστημονική Επιστασία - Εισαγωγή: Γ. Μπαμπινιώτης), Αθήνα 1992. Στο εξής: Η γλώσσα της Μακεδονίας.
5. Τοιοτον μν τ πόλει τ θος, κα οτως κριβς κα μετ παντς το γιγνομένου, τος λλήνων σωσε νόμους, ο πρ
ς ρήματος μόνον σφίσιν κοινωνήσασα».
6. Βλ. Γ. Μπαμπινιώτης, Εισαγωγή XIX εν: Η γλώσσα της Μακεδονίας: "Έτσι λ.χ. ο μεγάλος Ιταλός ινδοευρωπαϊστής γλωσσολόγος Vittore Pisani γράφει "πράγματι ο όρος μακεδονική γλώσσα είναι προϊόν πολιτικής ουσιαστικά προέλευσης".
7.
Βλ. H.W. Dewey, "Slavic Languages and Literatures", εν: Dictionary of Middle Ages t. 11 (1988), 340-348, 341. -Ν. Ανδριώτης, Κράτος των Σκοπίων 44-47.
8. Οι αγιολογικές πηγές και εν προκειμένω ο Βίος Μεθοδίου, έκδ. Ι. Αναστασίου, Βίος Κωνσταντίνου-Κυρίλλου, Βίος Μεθοδίου (Μετάφραση), Βίος Κλημέντος χρίδος, Ε.Ε.Θ.Σ. 12 (1967) 111-200 (Βίοι σελ. 118-184), 149-161, 153 και 195 σημ. 35, θα έπρεπε να αντιμετωπίζονται με τη δέουσα επιφύλαξη, όταν μεταφέρουν -υποτίθεται αυτούσιους- τους λόγους ιστορικών προσώπων, ιδιαίτερα μάλιστα, όταν δεν υπάρχει άλλη σχετική επιβεβαίωση και όταν αφθονούν οι μαρτυρίες περί του αντιθέτου. -Ιωάννης Καμενιάτης, Ες τν λωσιν τς Θεσσαλονίκης, έκδ. G. Böhlig, loannis Caminiatae de expugnatione Thessalonicae, Berlin-New York 1973, 11. 88-95: «Οτω δ πανταχόθεν εθηνουμένη κα πλεονάζουσα, τας τεχνικας τε καλλυνομένη μεθόδοις κα τας τν οκημάτων περηφανευομένη λαμπρότησιν, ρα τας κ τν νόμων παρατηρήσεσιν τας περ τ πολίτευμα τάξεσιν τας περ λόγους αχήσεσιν φαίνετο τν λλων νδες χουσα; ομενονσπουδάζετο γρ ατ γνσις ς φθαλμος βλέψις κα ενομία ς ζως πραγματεία, κα εδες ν περ μηδν λλο την νεάζουσαν τν παίδων κήραν σχολάζουσαν περί λόγους, ξ ν πιστμαι κα τέχναι τ κράτος χουσι». Είναι αυτονόητο ότι ο Καμενιάτης στο έργο του, γραμμένο σε άψογη ελληνική, όπως κι όλα όσα γράφηκαν στη Θεσσαλονίκη, δεν αναφέρεται σε σλαβική γλώσσα της εποχής, απ' όπου «παίρνουν τη δύναμή τους οι επιστήμες και οι τέχνες». Η Θεσσαλονίκη συγκρινόμενη με τις άλλες πόλεις της αυτοκρατορίας, στις αρχές του 10ου αιώνα, σε ό,τι αφορά την πνευματική δραστηριότητα και τη μόρφωση όχι μόνο δεν υστερεί αλλά διακρίνεται. -Νικολάου Καβάσιλα προσφώνημα εις τον ένδοξον του Χριστού μεγαλομάρτυρα Δημήτριον τον μυροβλήτην, έκδ. Θεοφ. ωάννου, Μνημεα γιολογικά, Βενετία 1884, 67-114, 70 κεφ. 4-5: «Πολλν γρ ντων κεκόσμηκε τν πόλιν, μέγιστον ες παίνους κα ατ μάλα πρς τρόπου, τ κα λόγων δυνάμει δυνηθναι διενέγκαι τοσοτον, ς νθένδε μλλον τν λλων χειν τ θαμα. Οτω γρ λληνίδων διαφερόντως λόγων μετέχει, κα τοσοτον ατ περίεστι καί τουτων τν χαρίτων, στ' ατήν μν αυτ πρς ταυτην τν εδαιμονίαν ρκεν, ατίαν δ κα τας λλαις τουτων δυνηθναι γενέσθαι, καθάπερ ποικίαν τινά ποιησαμένην τος λόγους κατά τους Άθήνησι τς πόλεως ρχηγούς. Οκουν οκ στιν οδείς, ομαι, τν νν πανταχο τς μετέρας λλήνων, ς οχ σπερ ες πρόγονον τήν πόλιν νάγει, κα τς ν ατ μούσης μητέρα τίθεται, καί γε σεμνός γεται δόξειν τ γένος επών. Ρήτορας δ γαθούς, τος Πλάτωνος κα ριστοτέλους ταίρους, τίς οτω πασν κάστοτε τίκτει, σπερ ναγκαίαν τινα φοράν τ βίω ταυτηνί συντελοσα, παντοδαπν μν λόγων τεχνίτας, βιβλία δ τίκτοντας μουσν μεν καί χαρίτων ς επεν πρυτανεα, παισ δ λλήνων ραστώνην; ος οκ στιν ς συγγεγονώς, οκ μείνων φάνη, κα τν γλτταν γαθς γένετο κατ' Εριπίδην, κα ε μουσος ν τ πρίν, κα τν λλήνων εθς φκε, τν βιβλίων κινούντων σπερ φασι τν δάτων, μένος μαντικς τος γευομένοις μπνεν. ρφέως γε μν μουσικήν κα τν κατ' ατήν ρμονίαν κα τ παγωγόν κα τ θέλγειν καί πάντα τατα, οδέσιν λλοις εκάσαις ν ντυχών.
9. Οι Σλάβοι επιδρομείς εντάσσονται στον κόσμο των βαρβάρων κατά τις βυζαντινές πηγές και η γλώσσα τους είναι βαρβαρική. Θαύματα
γίου Δημητρίου, έκδ. P. Lemerle, Les plus anciens recueils des mirades de Saint Démétrius et la pénétration des Slaves dans les Balkans I. Le texte, Paris 1979, 126. 6-8: «Βάρβαροι περ τ τεχος, νδρες πολται, προσδοκήτως φάνησαν, λλ σν πλοις παντες πρ τς πατρίδος ρμήσατε.», 128. 1-2: «...καί τίνα τς βαρβαρικς κραυγς σημεα δι τς θάδος κος πεγίγνωσκον...» (επιδρομή του «πιλέκτου νθους παντς το τν Σκλαβίνων θνους»), 148. 3-4: «...Πολλο γρ ατν... προσρυέντες τος ρχουσι τς πόλεως, μολόγουν λέγοντες δι' ρμηνέως...» (αβαρο-σλαβική πολιορκία), 150. 31-32: «...ς μεμεστσθαι τ μ χρηματίζοντα δημόσια βαλανεα τν κ τς βαρβαρικς πληθύος μεταχωρούντων...», 177.9: «...παν τ βάρβαρον φλον μοθυμαδν νακράξαν...», 187. 4-5: «...τν βαρβάρων λλως λλαχόσε θορυβούντων...», 195. 25-26: «Τν ον νεκλαλήτων τούτων θαυμάτων κα κ τν βαρβάρων κηρυττομένων...», 215. 13, 16-17, 220.24: «Καί φυγε πσα βάρβαρος φυλή...», 229. 21-22: «...κα τν καθ' μς πιστάμενον γλσσαν καί τν 'Ρωμαίων, Σκλάβων καί Βουλγάρων...», 238. 7: «... ποιμήν μν θηρσ βαρβαρικος εάλωτός στιν;».
10. Θαύματα γίου Δημητρίου 209. 29-31:«... ρήξ Περβονδος, ς φορν ρωμαον σχμα κα λαλν τ μετέρ διαλέκτ, ς ες τν πολιτν ξεισι τς ν Βλαχέρναις πύλης...», 220. 2-3: «...ατίκα πιστεύσας ελικρινς τ Θε καί τ γί μάρτυρι Δημητρί, το χράντου βαπτίσματος κατηξιώθη...» - ωάννης Καμενιάτης 10. 57-60: «ν ον τας ρηθείσαις ατίαις νωτέρα κινδύνου παντός πόλις. ξ του γρ κολυμβήθρα το θείου βαπτίσματος τ τν Σκυθν θνος τ χριστωνύμ λα συνεμόρφωσε κα τ τς εσεβείας γάλα κοινς μφοτέροις διείλετο, πέπαυτο μν τν πολέμων στάσις...». Βλ. Srpska Akademija Nauka, Vizantološki Institut, Vizantiški izvori za istoriju naroda Jugoslavije, t. 1, Beograd 1955, 213 n. 60a: «Iz ovog izlazi da u ovo vreme Drogubiti, a verovatno i druga plemena iz okoline Soluna, priznaju carski vlast, što znači da je proces njihove hristijanizacije i helenizacije već otpočeo...» (=«Απ' αυτό», δηλαδή από το αίτημα του Κούβερ προς τον αυτοκράτορα να δώσει εντολή στους Δρουγουβίτες να εφοδιάσουν τους «Σερμησιάνους» του, «βγαίνει ότι αυτήν την εποχή οι Δρουγουβίτες, και πιθανόν και άλλα φύλα από τα περίχωρα της Θεσσαλονίκης, αναγνωρίζουν την αυτοκρατορική εξουσία, το οποίο σημαίνει ότι ήδη άρχισε η διαδικασία εκχριστιανισμού και εξελληνισμού τους...»). Στο εξής: Vizantiski izvori I.
11. Βλ. H.W. Dewey, Slavic Languages and Literatures 345. Arn. Toynbee, The Greeks and their Heritage, Oxford University 1981. Ελληνική έκδοση: Οι Έλληνες και οι κληρονομιές τους, Αθήνα 1992, 138: «Η πιο ξεχωριστή περίπτωση στην ιστορία είναι η επινόηση από τον Κωνσταντίνο-Κύριλλο, τον 9ο αιώνα, ενός αλφαβήτου για την απόδοση της μακεδονικής διαλέκτου της σλαβονικής γλώσσας...).
12.
Βλ. H.W. Dewey, Slavic Languages and Literatures 341.
13. Βλ. Γερ. Κονιδάρης, Εκκλησιαστική Ιστορία της Ελλάδος από της ιδρύσεως των εκκλησιών αυτής υπό του αποστόλου Παύλου μέχρι σήμερον (49/50-1951), τ. Α', εν Αθήναις 1954-1960, 310-321. Στο εξής: Εκκλησιαστική ιστορία Α'.
14. ο. π. 495. -Γ. Θεοχαρίδης,
στορία της Μακεδονίας κατά τους μέσους χρόνους (285-1354), θεσσαλονίκη 1980, 38-39. Στο εξής: Ιστορία της Μακεδονίας.
15. Βλ. Γερ. Κονιδάρης, Εκκλησιαστική ιστορία Α' 442-444, 455-459, 435-437, 465-467, 483-484, 489, 493-503, 503-510, 523-536.-Ε.
Honigmann, «La liste originale des pères de Nicée. A propos de l’Eveche de «Sodoma» en Arable». Byzantion 14 (1939) 17-76, 48. 190, 191.
16. Βλ. Djoko Slijepčević, The Macedonian Question. The Struggle for Southern Serbia (Transl. by J. Larkin), The American Institute for Balkan Affairs, Müunchen x.x., 9: «It has never precisely stated what is to understand by the expressions «Macedonia» and the «Macedonian people...»
17. Βλ. Αλκμήνη Σταυρίδου-Ζαφράκα, Θεσσαλονίκη, «πρώτη πόλις Θετταλίας», εν: ΚΔ' Δημήτρια. Γ' Επιστημονικό Συμπόσιο: Χριστιανική Θεσσαλονίκη από της Ιουστιανείου εποχής έως και της Μακεδονικής Δυναστείας, Θεσσαλονίκη 1991, 63-77, 68. Στο εξής: Θεσσαλονίκη, «πρώτη πόλις Θετταλίας». -Ν. P. Andriotes, «History of the Name «Macedonia», Balkan Studies 1 (1960), 142-148. -M. Weithmann, Die slavische Bevölkerung auf der grieghischen Halbinsel. Ein Beitrag zur historischen Ethnographie Sudesteuropas, Münhen 1978, 19. Στο εξής: Die slavische Bevölkerung.
18. Βλ. Orde Ivanoski, Makedonskite Sloveni od VI do IX veka (=Οι Μακεδόνες Σλάβοι από τον 6ο ως τον 9ο αιώνα), Skopje 1962, 18-23, 29-31. -D. Vlahov, Makedonija. Momenti od istorijata na makedonskiot narod (=Μακεδονία. Στιγμιότυπα εκ της ιστορίας του μακεδονικού έθνους), Skopje 1950, 43-44. Στο εξής: Makedonija. -Branko Panov, «Opsteštveno-političkite priliki vo Strumičkata oblast od krajot na VI do početokot na X vek» (=Κοινωνικο-πολιτικές συνθήκες στην περιοχή της Στρώμνιτσας από το τέλος του 6ου ως την αρχή του 10ου αιώνα), Glasnik na Institutot za Nacionalna Istorija, god 5 (19612). Skopje 201-243, 212, 213, 215. Στο εξής: Strumičkata oblast. -Mih. Apostolski, Makedonija. Strategiska, ekonomska i kulturna položba, εν: Spomenici za srednovekovnata i ponovata istorija na Makedonija (Institut za istražuvanje na staroslovenskata kultura), t. 5, Prilep 1988. 9-24, 13. -Istorija na Makedonskiot Narod I, Skopje 1969, 80-84, 90, 97, 99, 107-109, 112. Στο εξής: Istorija -J.Β.Bury, A History of the Eastern Roman Empire from the fall of Irene to the Accession of Basile I (802-867), London 1912, 371: «It has been conjectured (V. N. Zlatarski, Izvestijata 38) that the Macedonian Slavs, infected by rebellious movements of the Slavs in Greece, were in a disturbed state...». Επισημαίνεται η «εσωτερική» διαφορά στις εκφράσεις: Macedonian Slavs και Slavs in Greece αντί Greek Slavs, αναλογικά. -Κ. Hattersley-Smith, Byzantine Public Architecture between the Fourth and Early Eleventh Centuries A.D., with Special Reference to the Towns of Macedonia (D. Phil. Thessis), Oxford 1988, 59 (αδημοσίευτη).
19. Στο σλαβικό ιδίωμα της πρώην γιουγκοσλαβικής «Σοσιαλιστικής Δημοκρατίας της Μακεδονίας» αποδίδεται με τις μορφές Makedonskite Sloveni, Makedonskite Slavjani, Makedonskite Sklavini. Για τη σημασία των επιθέτων σε -ski, που μεταξύ των άλλων δηλώνουν γένος, καταγωγή, βλ. Kr. Kepeski, Gramatika na makedonskiot literaturen jazik za učilištata za sredno obrazovanie, Skopje 1975, 105. Στο εξής: Gramatika. -Bl. Koneski, Gramatika na makedonskiot literaturen jazik, del I i II, Skopje 1967 (Φωτομηχανική ανατύπωση: Skopje 1976) 315.
20. Vizantiski izvori I 186, 200 n. 33a, 205 n. 42, 222 n. 10, 223 n. 13, 226 n. 23, 243 n. 13, 245, 251 n. 5, 254 n. 4, 268 n. 6, 269 n. 2. -B. Grafenauer, «Kronološka vprašanja selitve Juznih Slovanov ob podatkih spisa Miracula S. Demetrii», Zbornik Filozofske Fakultete 2 (Ljubljana 1955) 21-54, 31, 52-53. Στο εξής: Kronološka vprašanja. -Al. Avenarius, «Die Awaren und die Slaven in den Miracula Sancti Demetrii», Βυζαντινά 5 (1973) 9-27, 25-26, -J. Ferluga, Byzantium on the Balkans, Amsterdam 1976, 247. -M. Weithmann, Die slavische Bevölkerung 128: «makedonischen Slaven» αλλά και «Slaven in Makedonien» (ibid 47).
21. Βλ. Istorija I 130.
22. Βλ. Istorija I 131, 141. -D. Vlahov, Makedonija 43.
23. Βλ. VI. Popović, «Les témoins archéologiques des invasions avaro-slaves dans l’ Illyricum byzantin», Mélanges de l’Ecole Française de Rome 87 (19751), 445-504, 490. Στο εξής: Les témoins archéologiques. -Idem, Aux origines de la slavisation des Balkans: la constitution des premières Sklavinies macédoniennes vers la fin du Vie siècle», Academie des Inscriptions et Belles-Lettres. Comptes rendus des séances de l’ annee 1980, Janvier-Mars, Paris 1980, 230-257, 251. Στο εξής: Les Sklavinies macédoniennes. -Idem, Note sur l’habitat paléoslave, Appendice IV εν: Ρ. Lemerle, Les plus anciens recueils des miracles de Saint Démétrius et la pénétration des Slaves dans les Balkans II. Commentaire, Paris 1981, 235-241, 235. -P. Lemerle, «La composition et la chronologie des deux premiers livres des Miracula S. Demetrii», Byzantinische Zeitschrift 46 (1953) 349-361, 358. -P. Mijiković-Pepek, «L’arcitecture chrétienne chez les Slaves macédoniens à partir d' avant la moitié du IXe siècle jusqu' à la fin du XIIe siècle» εν: The 17th International Byzantine Congress, Major Papers, N. York 1986, 483 κ. εξ. 24. Βλ. Istorija I 101, που αναφέρεται στον Κλημέντα Αχρίδος.
25. Βλ. D. Vlahov, Makedonija 44, που παραποιεί το περιεχόμενο της πηγής μετατρέποντας το «Σκλάβων Βουλγάρων» σε «Slavjani-Makedonci». -F. Dvornik, La Vie de Saint Grégoire le Décapolite et les Slaves Macédoniens au IXe siècle, Paris 1926. Ο ίδιος όμως, Les Slaves. Byzance et Rome au IXe siècle, Paris 1926, 51: «Slaves de Macédoine».
26. Βλ. Β. Grafenauer, Kronološka vprašanja 25.
27. Βλ. Istorija I 116. -Br. Panov, Strumickata oblast 212.
28. Βλ. Istorija I 123.
29. Βλ. Istorija I 130-131. -D. Vlahov, Makedonija 43. -Vizantiski izvori I 208-209 n. 46.
30. Βλ. Μ. Pavlović, «Najstariji makedonsko-plemenski nazivi i principi nastanka etnonima», Cetvtro zasedanije na Medjunarodna Komisija za slovenska onomastika, Skopje 1971, 115-138.
31.
Βλ. Vizantiski izvori I 222 n. 9.
32. Βλ. VI. Popović, Les témoins archéologiques 450-451. -Idem, Les Sklavinies macédoniennes 256.
33. Βλ. Istorija I 89-90.
34. Βλ. Fr. Dölger, «Ein Fall slavinscher Einsiedlung im Hinterland von Thessalonike im 10. Jahrhundert», Sitzungsberichte der Bayerischen Akademie der Wissenschaften, Philosophisch-historische Klasse, Jahrgang 1952, Heft 1, 1-28, 4. Στο εξής: Hinterland von Thessalonike.-B. Grafenauer, Kronoloska vprašanja 31, 38. -G. Ostrogorski, Vizantija i Sloveni: Vizantijsko-južnoslovenski odnosi. Politički odnosi 21-44 (=Vizantsko-južnoslovenski odnosi εν: Enciklopedija Jugoslavije 1, Zagreb 1955, 591-599, 24. Στο εξής: Vizantijsko-juznoslovenski odnosi.
35. Βλ. Istorija I 92.
36. Βλ. Vizantiski izvori I 230 n 41, 222 n. 9.
37. Βλ. Istorija I 115 (αναφορά στον 10ο αιώνα και στους Βογομίλους), 108.
38. Βλ. Vizantiski izvori I 188 n. 3 (όπου και Θράκες Δραγουβίτες).
39. Βλ. Β. Grafenauer, Kronoloska vprašanja 43, όπου και Θεσσαλοί Βελεγεzήτες και ηπειρώτες Βαϊουνήτες.
40.
Βλ. Istorija I 110.
41. Βλ. Β. Prokić, «Jovan Skilica kao izvor za istoriju maćedonske slovenske države», Glas SAN LXXXIV (1910) 81-82.
42. Βλ. G. Ostrogorski, Vizantijsko-južnoslovenski odnosi 29: «Tek 986 mogao je car Vasilije II (976-1025) da preduzme svoj prvi pohod protiv Makedonskog Carstva» - idem, Geschichte des byzantinischen Staates, München 1963, 250,255, όπου αποκαλεί το κράτος του Σαμουήλ makedonische Reich. Βλ. ελληνική έκδοση: Ιστορία του Βυζαντινού Κράτους τ. Β' , Αθήνα 1979, 184 και σημ. 216, 190.
43. Βλ. Istorija I 99.
44. ο.π. 102.
45. ο.π. 101, όπου και η άποψη πως η αρχαία «παλαιομακεδονική λογοτεχνία» εμπλουτίσθηκε με μεταφράσεις από την ελληνική γλώσσα!
46.
Διάχυτο είναι το πνεύμα αυτό στην παρατιθεμένη άποψη του G. Ostrogorsky, «Byzantium and the South Slavs», The Slavonic and East European Review 42 (1963-4), 1-14, 13: «The influence of Byzantium was particularly intensive in those countries which had remained under Byzantine rule over long periods and were incorporated as provinces in the Byzantine empire such as for instance Bulgaria and particularly Macedonia. Macedonia was in fact the channel through which Byzantine cultural and political influence was disseminated and overflowed into the neibouring Slav countries. During the greater part of her mediaeval-and also more recent -history Macedonia was ruled by one of the neighbouring states. With the exception of the heroic period of Samuel's empire, it did not have the opportunity to develope its own state institutions but the importance of this central Balkan area in the historical development of the Balkan peninsula is extraordinary great. It was constantly claimed by each of its more powerful and better organised neighbours and, as a rule, hegemony over Balkans was concentrated in the hands of that Balkan state which happened to hold Macedonia at the time.» «To στερεότυπο της «Μακεδονίας» -θύματος των γειτόνων της, αφετηρία συσπειρωτικού αλυτρωτισμού, είναι ενδεικτικό. Η ταύτιση του όρου Μακεδονία με το σλαβικό στοιχείο, επίσης. Βλ. σχετικά και Thomas S. Noonan, «Slavs»: Dictionary of Middle Ages t. 11 (1988), 348: «The Slavic settlement of the Balkans led to the birth of the South Slavs, the ancestors of the modern Bulgarian, Serbian, Croatian, Macedonian, and Slovenian peoples».
47. Οι φράσεις αυτές στο σλαβικό ιδίωμα των Σκοπίων αποδίδονται με na ή vο + όνομα: βλ. Kr. Kepeski, Gramatica 138-139.
48. Βλ. Μαν. Τριανταφυλλίδης, Τα οικογενειακά μας ονόματα, Θεσσαλονίκη 1982, 23 κ. εξής («Εθνικά»).
49.
Θεοφάνης, Χρονογραφία, έκδ. C. de Boor, Theophanis Chronographie I, Lipsiae 1883, ανατύπωση: Hildesheim 1963, 430.21-22.
50. Κωνσταντίνος Ζ' Πορφυρογέννητος, Περί θεμάτων, έκδ. A. Pertusi, Constantino Porfirogenito, De thematibus, Indroduzione, testo critico, commento (Studi e Testi 160), Citta de Vaticano 1952, 89.1-7.
51. o.π. 86. 1.
52. ο.π. 87. 13-14. -
ωάννης Μαλάλας, Χρονογραφία, έκδ. L. Dindorf, Ιoannis Malalae, Chronographia, Bonnae 1831, 190. 12-191. 1, 192. 1-4, 195. 21-196. 4. - Θεοφύλακτος Σιμοκάττης, Οικουμενική Ιστορία, έκδ. C. Boor, Theophylacti Simocattae Historiae, Leipzig 1887. Ed. corr. curavit P. Wirth, Stuttgart 1972, 202. 5-12, 217. 15-17, 261. 16-19. -Χρονικόν Πασχάλιον, έκδ. L. Dindorf, Chronicon Paschale I, Bonnae 1832, 319. 11-18, 609. 4-7. -ωάννης Νικίου, Παγκόσμιον χρονικόν, έκδ. Η. Zotenberg, Chronique de Jean Eveque de Nikiou. Notices et Extraits des Mss. de la Bibliothèque Nationale XXIV, 1 (1883) 343-605, 396, 402. -Γεώργιος Μοναχός, Χρονικόν σύντομον, έκδ. C. Boor, Georgii Monachi Chronicon I-II, Lipsiae 1904. Corr. curavit P. Wirth, Stuttgart 1978, I 56. 7-18, II 407. 19-20, 408. 6-21. -Λέων Γραμματικός, Χρονογραφία, έκδ. Ι. Bekker, Leonis Grammatici Chronographia, CB. Bonnae 1842, 1-331, 48 24-49. 4. -Θεοδόσιος Διάκονος, λωσις τς Κρήτης, έκδ. F. Jacobs, CB. Bonnae 1828, 259-306, 262.3-8. -Λιουτπράνδος, Relatio de legatione Constantinopolitana, έκδ. εν CB. μετά τον Λέοντα Διάκονο, Bonnae 1828, 343-373, 355 Ε-Α (Col. 2).
53. Θεοφύλακτος Σιμοκάττης 80. 9-11:... « δ Μακεδν κενος Λεωνίδας τ φρόνημα Καλλίμαχος Κυνέγειρος, ρκέσει δ τ 'Ρωμαον ποκαλεν...».
54. Ψευδο-Λουκιανός, Τιμαρίων ή περ
τν κατ' ατν παθημάτων, έκδ. Rob. Romano, Pseudo-Luciano, Timarione (Byzantina et Neo-Hellenica Neapolitana II), Napoli 1974, 53. 114-123:«ορτ δ ν τ Δημήτρια σπερ ν θήνησι Παναθήναια κα Μιλησίοις τ Πανιώνιαγίνεται δε καί παρά Μακεδόσι μεγίστη τν πανηγύρεων, συρρε γρ π' ατν ο μόνον ατόχθων χλος κα θαγενής, λλ πάντοθεν κα παντοος, λλήνων τν πανταχο, Μυσν τν παροικούντων γένη παντοδαπά στρου μέχρι κα Σκυθικς, Καμπανν ταλν βήρων Λυσιτανν καί Κελτν τν πέκεινα λπεωνκα συλλήβδην επεν, κεάνειοι θνες κέτας κα θεωρος π τν μάρτυρα πέμπουσιτοσοτον ατ τς δόξης κατ τν Ερώπης περίεστιν».
55. Νικολάου Καβάσιλα προσφώνημα 87, κεφ. 23: «Δημήτριος ν ξ νθρώπων, ο μόνον βαρβάροις φόβον νθείς, κα τας κεθεν νίκαις τν λλάδα κοσμήσας...»
56. Κωνσταντ
νος Ζ' Πορφυρογέννητος, Περί θεμάτων 88. 1-89. 5: «Τ δ θέμα το Στρυμόνος τ Μακεδονί συντέτακται κα οδαμο τούτου λόγος στ περί θέματος, λλ' ες κλεισούρας τάξιν λελόγισται• κα Σκύθαι ατ ντ Μακεδόνων διανέμονται, ουστινιανο το 'Ρινοτμήτου ν τος ρεσι το Στρυμόνος κα τας διαβάθραις τν κλεισουρν τούτους γκατοικίσαντος». -Βλ. Μ. Rajkovic, «Oblast Strimona i tema trimon», Zbornik Radova Vizantološkog Instituta 5 (1958), 1-7. Ελληνική μετάφραση: Η περιοχή του Στρυμόνος και το θέμα Στρυμών, Δελτίον Σλαβικής Βιβλιογραφίας, έτος 4, τεύχος 14 (1967) 31-39,37: «Ο Αυτοκράτωρ... δίδων την πληροφορίαν, ότι εις την περιοχήν ταύτην αντί των Μακεδόνων -δηλαδή των Ρωμαίων- ανεπτύχθησαν οι Σκύθαι (Σλάβοι)...»
57. Θαύματα
γίου Δημητρίου Ι 137. 5-9, 153. 3-7.
58. Κωνσταντ
νος Ζ' Πορφυρογέννητος, Πρς τν διον υἱὸν 'Ρωμανν τον θεοστεφ κα προφυρογέννητον βασιλέα, έκδ. C. Moravscik-R. J.H. Jenkins, Constantine Porphyrogenitus, De administrando imperio, Greek text edited by C. Moravcsik, English translation by R. J. H. Jenkins2, Dumbarton Oaks 1967, 50. 9-16: «π δ τς βασιλείας Μιχαήλ, το υο Θεοφίλου, πεστάλη πρωτοσπαθάριος Θεόκτιστος, ο τ πίκλην τν Βρυεννίων, στρατηγς ν τ θέματι Πελοποννήσου μετά δυνάμεως κα σχύος πολλς, γουν Θρακν κα Μακεδόνων κα τν λοιπν δυτικν θεμάτων το πολεμσαι και καθυποτάξαι ατούς. Κα πάντας μν τος Σκλάβους κα λοιπούς νυπότακτους το θέματος Πελοποννήσου πέταξε κα χειρώσατο, μόνοι δ ο ζερται κα ο Μηλιγγο κατελείφθησαν π τν Λακεδαιμονίαν κα τ λοςΣτο εξής: De administrando imperio.
59. Χρηστομάθειαι κ τν Στράβωνος Γεωγραφικν, έκδ. Κ. Miller, Geographi Graeci Minores II, Paris 1861, 529-636, 574, 47:«...Κα νν δ πσαν πειρον κα λλάδα σχεδόν κα Πελοπόννησον κα Μακεδονίαν Σκύθαι Σκλάβοι νέμονται...»
60. Θαύματα γίου Δημητρίου 229.22. -Βλ. Μ. Grigoriou-Ioannidou, Une remarque sur le recit des Miracles de Saint Démétrius, Comité National Grec des Etudes du Sud-Est Européen, Centre d' Etudes du Sud-Est Européen 20, Athènes 1987, 7 κ εξ.
61. εροκλς Γραμματικός, Συνέκδημος, έκδ. Ε. Honigmann, Le Synecdémos d' Hiéroclés et l’opuscule géographique de Georges de Chypre (Corp. Bruxell, Hist. Byzantinae. Forma imperii byzantini. Fasc. I), Bruxelles 1939, 1-48, 14-15, 638.1-640.10, 15-16, 641.1-9. -Θαύματα γίου Δημητρίου 153.6. -Θεοφάνης 475.20-26, 495.27-496.6, 501.1-2. -Συγγραφή χρονογραφίου τα κατά Λέοντα υόν Βάρδα το ρμενίου περιέχουσα, έκδ. Ι. Bekker, Scriptor incertus de Leone Armenio εν CB. μετά τον Λέοντα Γραμματικό, 335-362, 337.18-19. -Τακτικόν, Uspenskij , έκδ. Ν. Oikonomidès, Les listes de préséance byzantines des 9e et l0e siècles (Le Monde byzantin), Paris 1972, 47-63, 49.9, 56.3. -Φιλόθεος τρικλίνης κα πρωτοσπαθάριος, Κλητορολόγιον, έκδ. Ν. Oikonomidès, Les listes de préséance 81-235, 101.16 ιέ, 105.8, 139.3. -Τακτικόν Benešević, έκδ. Ν. Oikonomidès, Les listes de préséance 243-253, 247.9. -Βίος Θεοδώρου Στουδίτου, έκδ. V. Latyschev, Vita S. Theodori Studitae in codice Mosquensi musei Rumianzoviani no 520, V.V. XXI (1914), Petrograd 1915, 255-304, 278.19-20. -Θεοφάνους Συνεχιστής, Χρονογραφία συγγραφεσα κ προστάγματος το Κωνσταντίνου το φιλοχρίστου κα πορφυρογεννήτου δεσπότου, έκδ. I. Bekker, Theophanes Continuatus, CB. Bonnae 1838, 3-481, 30.10-12, 223.5-6. -Λέων Διάκονος, στορία, έκδ. C.B. Hasii, Leonis Diaconi Caloёnsis Historiae, CB. Bonnae 1828, 111.7-10, 114.2-3, 126.14-15. -Κωνσταντνος Ζ' Πορφυρογέννητος, Περί θεμάτων 86, 2,1-88.45.-Ο ίδιος, Σύνταγμά τι κα βασιλείου σπουδς ντως ξιον πόνημα, έκδ. I. Reiske, Constantini Porphyrogeniti imperatoris de cerimoniis aulae byzantinae libri duo, CB. Bonnae 1829-1830, I 436.20-21, 652.4. Στο εξής: De cerimoniis. -Μιχαήλ τταλειάτης, στορία, έκδ. Ι. Bekker, CB. Bonnae 1853, 22.11, 28.12-14, 254.22-23. -ωάννης Σκυλίτζης, Σύνοψις στοριν, έκδ. Ι. Thurn, loannis Scylitzae Synopsis historiarum (CFHB 5), Berlin-N. York 1973, 329.91-330.95, 1-2, 362.19-20. -Βλ. Catalogue of Byzantine Seals at Dumbarton Oaks and in the Fogg Museum of Art. Volume 1: Italy, North of the Balkans, North of the Black Sea, έκδ. J. Nesbit-N. Oikonomides, Dumbarton Oaks-Washington D.C. 1991, 43.1-44.8. -Ι Καραγιαννόπουλος, Θεσμοί-κοινωνία-οικονομία εν: Μακεδονία. 4000 χρόνια ελληνικής ιστορίας και πολιτισμού, Αθήνα 1990, 318-332. Στο εξής: Θεσμοί. - A. Stavridou-Zafraka, «Slav invasions and the Theme Organization in the Balkan Peninsula», Bυζαντιακά 12 (1992) 165-179, 172 κ. εξ. To θέμα Μακεδονίας ιδρύθηκε μεταξύ του 789 ή 797 και του 802. Στο εξής: Slav invasions.
62. Συνοδικ
ν ν πιτομ πάσας π τν γίων κα πανευφήμων το Χριστο ποστόλων γεγονυας ρθοδόξους τε κα αρετικς περιέχον Συνόδους μέχρι τς γδόης Οκουμενικς μεγάλης γίας Συνόδου, έκδ. J. Duffy- J. Park, Synodicon Vetus (CFHB), Dumbarton Oaks 1979, 45, 40.1-6, 76, 68.11-14. -Notitiae Episcopatuum, έκδ. J. Darrouzès, Notitiae Episcopatuum Ecclesiae Constantinopolitanee (Instit. Français d' Etudes Byzantines. Géographie ecclésiastique de l’Empire Byzantin, t. 1), Paris 1981, not. 2 216.13, 217.41, not 3 230.16, 231.48, 235.257, not. 7 285.614, not. 9 304.487. Στο εξής: Notitiae Episcopatuum. Βλ. Γερ. Κονιδάρης, Εκκλησιαστική ιστορία A' 441-442, 503-504, 509-512. -Αγγελική Κωνσταντακοπούλου, Ιστορική γεωγραφία της Μακεδονίας (4ος-6ος αιώνας), Γιάννενα 1984, 127 (διδακτορική διατριβή).
63. Βλ. Ι. Καραγιαννόπουλος, «Η επικοινωνία Θεσσαλονίκης - Κωνσταντινουπόλεως κατά τους 7-9. αι.», Επιστημονική Επετηρίς Φιλοσοφικής Σχολής Α.Π.Θ. 22 (1984) 211-229,218. -A. Stavridou-Zafraka, Slav Invasions 175-176.
64. Βίος
γίου Γρηγορίου Δεκαπολίτου, έκδ. F. Dvornik, La Vie de Saint Grégoire le Décapolite et les Slaves Macédoniens au IXe siècle, Paris 1926 (texte:p. 45-75) 55.4-5. Βλ. Αλκμ. Σταυρίδου-Ζαφράκα, Θεσσαλονίκη, «πρώτη πόλις Θετταλίας» 69-75.
65. Χρονικόν Πασχάλιον Ι 630.1-8.
66. Βλ. Αλκμ. Σταυρίδου-Ζαφράκα, Θεσσαλονίκη, «πρώτη πόλις Θετταλίας» 75-77.
67. Θαύματα
γίου Δημητρίου 208.8-9 («Τν γρ πολλάκις των λελεγμένων τν προσπαρακειμένων τ θεοσώστ ταύτ πόλει Σκλαβίνων...», 209.10 («...γνωκότος το παντς τν Σκλαβίνων θνους...»), 211.17 («...τος μεν του Στρυμνος Σκλάβους...»), 220.24 («Κα φυγε πσα βάρβαρος φυλή...»). -Νικηφόρος Πατριάρχης, στορία σύντομος, έκδ. C. Mango, Nikephoros' Patriarch of Constantinople Short History (CFHB 13), Dumbarton Oaks-Washington D.C. 1990, 38, 6-11: «... ππικά δε στρατεύματα πρς τος Θρακώοις διαγαγών χωρίοις κατά τν Σκλαβηνν εθέως ρμησε, μέχρι δ Θεσσαλονίκης κδραμν πόλεως, πολλά τν κεσε Σκλαβηνν γένη τ μν πολέμ τ δ μολογί παραλαβών, ες τν το Όψικίου λεγομένην χωράν... κατέστησεν...». - Κωνσταντίνος Ζ' Πορφυρογέννητος, De administrando imperio 50, 59-60: «...κα ευθέως γενομένης καί τς τν Σκλαβησιάνων πιθέσεως κατά το ατο θέματος...» -Βίος γίου Γρηγορίου Δεκαπολίτου 54.23-24 («ξ Ανωθεν δ πλοί πιβς τ Χριστόπολει προσέσχεν. κ δ ταύτης ποβς το πλοίου, κατήντησεν πί τινα ποταμόν, ν Σκλαβίνοις ληστας περιέπεσεν...»). -ωάννης Σταυράκιος, Λόγος ες τ θαύματα το γίου Δημητρίου, κδ. ωακ. βηρίτης, ωάννου Σταυρακίου Λόγος ες τ θαύματα το γίου Δημητρίου, Μακεδονικά 1 (1940) 324-376 (κείμενο 334-376), 361, 17-19: «Ρυνχνοι, Στρυμόνιοί τε κα Σαγουδάτιοι, θνη μορα σκυθικά τε κα σκλαβινίσια, θηριώδη κα βάρβαρα...». Για τα «νδράποδα Σκλαβόα τς Βιθυνν παρχίας» βλ. Αικ. Χριστοφιλοπούλου, «Βυζαντινή Μακεδονία», Βυζαντινά 12 (1983) 9-63, 39. -Χρηστομάθειαι κ τν Στράβωνος Γεωγραφικν 574, 47: «... κα Μακεδονίαν Σκύθαι Σκλάβοι νέμονται...». -Θεοφάνους Συνεχιστής 50.2:«... Σκλαβογενν τν πολλάκις γκισσευθέντων κατ τν νατολν...».
68. Θαύματα
γίου Δημητρίου 175. 4-6 («...τ τν Σκλαβίνων παρθναι θνος, πλθος πειρον συναχθν πό τε τν Δρογουβιτν, Σαγουδατν, Βελεγεζητν, Βαϊουνητν, Βερζητν κα λοιπν θνν...». -ωάννης Καμενιάτης 8.80-82. -Θεοφάνης 359. 13-14. –Κωνσταντνος Ζ' Πορφυρογέννητος, De administrando imperio 50, 1-2. Για την αναφερόμενη στους Σμολεάνους πρώτο-βουλγαρική επιγραφή βλ. Ι. Καραγιαννόπουλος, «Η πρωτοβουλγαρική επιγραφή του, Direkler (πιν. 429-443)», «Εγνατία 1. Επιστημονική Επετηρίς Φιλοσοφικής Σχολής Α.Π.Θ. 23 (1989) 219-257, 225.
69. Θαύματα
γίου Δημητρίου 211. 4-19. –Κωνσταντνος Ζ' Πορφυρογέννητος, De administrando imperio 50, 1-2.
70. Θεοφάνης 359. 13-17.
71. Βίος
γίου Γρηγορίου Δεκαπολίτου 61. 20-21: «...πρς τ τν Σκλαβηνν μερν ρη...», 61. 28-62.1:«...στάσις ο μικρά το τς κείνης Σκλαβηνίας ξάρχοντος γέγονε...». -Θεοφάνης 430.21: «... τς κατ τν Μακεδονίαν Σκλαβηνίας χμαλώτευσε...». –Κωνσταντνος Ζ' Πορφυρογέννητος, De administrando imperio 29, 67-68. Βλ. Ρ, Charanis, «Observations on the History of Greece During the Early Middle Ages», Balkan Studies 11 (1970) 1-34, 11-13. -A. Stavridou-Zafraka, Slav Invasions 170.
72. Θεοφάνης 447. 10-13 («... πρς τ αχμαλωτίσαι τν Βερζιτίαν...»), 473. 32-474.2 («... κάμηρος τν Σκλαυινν τς Βελζητίας ρχων...»).
73.
Βλ. Catalogue of Byzantine Seals at Dumbarton Oaks I 21, 1-3.
74. Notitiae Episcopatuum, not. 7 299, 616, 618 not. 9 185, 490, 492, not. 10 218, 580 και 582. Βλ. Ι. Καραγιαννόπουλος, Θεσμοί 320-21. -Γ. Χιονίδης, Ιστορία της Βέροιας, της πόλεως και της περιοχής, τ.2, Βυζαντινοί χρόνοι, Θεσσαλονίκη 1970, 9-13. -Δ. Ζακυθηνός, Ο Σλάβοι ν λλάδι, θναι 1945, 30-31 και σημ. 4. P. Lemerle, Philippes et la Macédoine orientale a l’ epoque chrétienne et byzantine Recherches d' Histoire et d' Archéologie, Paris 1945, 115-116 και σημ. 2 -Γ. Θεοχαρίδης, Ιστορία της Μακεδονίας 182 και σημ. 2-3. Για την επισκοπή ζήρου ή ζερο στη Θεσσαλία, βλ. Άννα Αβραμέα, Η βυζαντινή Θεσσαλία μέχρι του 1204. Συμβολή εις την ιστορικήν γεωγραφίαν, εν Αθήναις 1974, 174-175 και 205 (διδακτ. διατριβή).
75. Notitiae Episcopatuum, not. 7 285. 616 και 618.
76. Θαύματα
γίου Δημητρίου 211. 7-11 και 14-16.
77.
ωάννης Καμενιάτης 8. 81-82.
78. Actes d' Iviron II. Du milieu du XI siècle a 1204, édition diplomatique par J. Lefort, N. Oikonomidès, Denise Papachryssanthou avec la collaboration de Vassiliki Kravari et d' Hélène Métrévéli, Archives de l’Athos XVI, Paris 1990, γγραφον 32, σελ. 80-87. 85. 10-13: «κα το μακαρίτου βασιλέως κυ(ρο) 'Ρωμανο το πατρός τν οιδίμων βασιλέων [τ]ο τε κυ(ρο) Βασιλείου (κα) το κυ(ρο) Κωνσταντίνου τν πορφυρογεννήτων κτεθες κατά το ςυξη' τος πί τ μον το Κολοβο, παροίκων τελν τεσσαράκοντα δωρεν ατ παρέχων νθ' ν φηρέθησαν τοπί(ων) πό τν πάλαι παραδοθέντων τ μέρει ταύτης ν τ τοποθεσία τς ρισσο παρ τν νσκηνωθέντων κεσε Σκλάβων ΒουλγάρωνΣτη σελ. 84, σχόλιο στον στίχο 13. Πρόκειται για την παραχώρηση από τον Ρωμανό Β'στη μονή Ιωάννου Κολοβού, με χρυσόβουλλο, σαράντα παροίκων ως αποζημίωση για εδάφη που της αφαίρεσαν επήλυδες. Χρονολογία του χρυσόβουλλου του 959/960. Βλ. Διονυσία Παπαχρυσάνθου, Ο Αθωνικός μοναχισμός. Αρχές και οργάνωση, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 1992, 128-129 και σημ. 261-262, όπου υπάρχει βιβλιογραφία.
79. Βλ. D. Vlahov, Makedonija 44: Vo 924 godina vo vremeto na imperatorot Roman Lakapin, bile naseleni okolu kreposta na Jeriso, Mekedonci-Slavjani i im bila razdelena zemja za tobrabotuvanje...
Podocna, vo 960 godina, imperatorot, za da go nagradi manastirot za odzemenite od nego zemji, mu podaril zavisni selani-čifligari. Vo gramotata čitame: «Na manastirot Joan Kolovu bile podareni 40 zemjodelci-selani, čifligari, oslopodeni od danok kako zamena za onis delovi na zemjata što veće odamna mu pripadja na manastirot vo Jerisovskiot kraj; tie čifligari se Slavjani-Makedonci, nastaneti vo tie mesta».
80. ο.π. 43.
81. Βλ. Δ. Κανατσούλης,
στορία τς Μακεδονίας μέχρι το Μεγάλου λεξάνδρου, Θεσσαλονίκη 1964, 10-11. -Μιχ. Σακελλαρίου, Ο γλωσσικές καί θνικές μάδες τς λληνικς προϊστορίας, εν: κδοτική θηνν, στορία το λληνικο θνους τ. Α' - Προϊστορία και Πρωτοϊστορία, θναι 1971, 356-379, 378-379. -Ο ίδιος, Οκονομική, κοινωνική καί πολιτική ξέλιξη τν λληνικν κρατν, εν: κδοτική θηνν, στορία το λληνικο θνους τ. Β' - ρχαϊκός λληνισμός. θναι 1971, 204-275, 237-239.
82. Βλ. Μ. Νυσταζοπούλου-Πελεκίδου, Το «Μακεδόνικο Ζήτημα» 18-19.
83. Βλ. Vizantiski izvori I 230 σημ. 41.
84. Θεοφάνης 404. 24-25 («...κα
τς πρς θάλασσαν Μακεδονίας...»), 430. 21-22 (...τς κατ τν Μακεδονίαν Σκλαυινίας...»), 475. 22-23 («...ν κα προεβάλετο μονοστράτηγον ες τε τν Θράκην κα τν Μακεδονίαν...»), 496. 1-2 («... πλέον κατίσχυσαν Θράκης κα Μακεδονίας...»), 501. 1-2 («...ωάννης, πατρίκιος κα στρατηγός Μακεδονίας, πλάκης...»)
85. Θεοφάνης 65. 1-2: «...κα
ρήμωσαν πολλάς παρχίας, Σκυθίαν, Μυσίαν, Θράκην, Μακεδονίαν, καί χαΐαν, καί πάσαν τν λλάδα...» (λεηλασία πό Γότθους πί Ουάλη).
86. Θεοφάνης 347. 6-7, 364. 8-15, 430. 21-22, 486. 10-12. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο χρονογράφος χρησιμοποιεί άλλοτε ενικό («... κατά Σκλαυινίας...», «.. .κατά Σκλαυινίας καί Βουλγαρίας...» και άλλοτε πληθυντικό («... βουλόμενος τούς τε Βουλγάρους κα
τάς Σκλαυινίας αχμαλωτίσαι... πολλά πλήθη τν Σκλάβων τ μν πολέμ τ δ προσρυέντα παραλαβών...», «... τάς κατά τν Μακεδονίαν Σκλαυινίας..., «.. .Χριστιανούς ποικίσας πί τάς Σκλαυινίας γενέσθαι προσέταξεν...»). Επιστολή Μιχαήλ Β' σε Λουδοβίκο Ευσεβή, Mansi XIV 418: «...circumiacentibus Sclaviniis...»
87. Θεοφάνης 347. 6-7:«Τούτ
τ τει πεστράτευσεν βασιλες κατ Σκλαυινίας κα χμαλώτισε πολλούς κα πέταξεν». Την εκστρατεία αυτή του Κώνσταντος Β' άλλοι ιστορικοί την τοποθετούν στη βόρεια Βαλκανική, άλλοι, γενικά, πλησίον των παραμεθορίων περιοχών, άλλοι στη Μακεδονία, άλλοι στην κεντρική Ελλάδα κι άλλοι στη Θράκη, Βλ. Χρ. Ζαχόπουλος, «Η πολεμική ισχύς των «Σκλαβίνων» στην «5η πολιορκία» της Θεσσαλονίκης και οι σχέσεις τους με το βυζαντινό κράτος στην ίδια περίοδο, εν: Ελληνική Ιστορική Εταιρεία, IB' Πανελλήνιο Ιστορικό Συνέδριο (Μάιος 1991), Πρακτικά, Θεσσαλονίκη 1992, 39-63, 55 και σημ. 94-97.
88. Κωνσταντ
νος Ζ' Πορφυρογέννητος, De administrando imperio 29, 68:«... λλ κα τ κεσε θνη, ο τε Χρωβτοι κα Σέρβλοι κα Ζαχλομοι κα Τερβουνιταί τε κα Καναλται κα Διοκλητιανο κα ο Παγανοί, τς τν 'Ρωμαίων βασιλείας φηνιάσαντες γεγόνασιν διόρρυθμοι κα ατοκέφαλοι, τιν μ ποκείμενοι. ρχοντας δέ, ς φασι, τατα τ θνη μ χειν, πλν ζουπάνους γέροντας, καθς κα α λοιπα Σκλαβηνίαι χουσι τύπον...»
89. Θεοφάνης 364. 13, 383. 21, 386. 13, 400. 19 και 28, 456. 28, 461.5-6, 471. 3, 484. 20 και 494. 18.
90. Θεοφάνης 496. 5.
91. Βλ. G. Ostrogorsky, Vizantijsko-juznoslovenski odnosi 29.
92. Βλ. G. Ostrogorsky, Ιστορία Β' (ελληνική έκδοση) 184.
93. ο.π. 184.
94. Βλ. Αντ. - Αιμ. Ταχιάος, Το εφήμερο κράτος του Σαμουήλ (976-1018). Προβλήματα και ερωτηματικά, Ελληνική Εταιρεία Σλαβικών Μελετών, Θεσσαλονίκη 1990, 9-13, 14-20.
95. Βλ. Βασ. Ι. Λαζανάς, «Αρχαίοι Έλληνες Θεσσαλονικείς επιγραμματοποιοί. Επιγράμματα αναφερόμενα στη Θεσσαλονίκη από άλλους ποιητές. Μακεδόνες επιγραμματοποιοί - Όλα τα σχετικά συγγράμματα», Νέα Εστία, Αφιέρωμα στη Θεσσαλονίκη, Χριστούγεννα 1985, 67-120.
96. Βλ. F.W. Walbank, Πνευματικός βίος, Φανούλα Παπάζογλου, Πνευματικός βίος, Άννα Τσιτουρίδου - R. Browning, Κοινωνικός και πνευματικός βίος, R. Browning, Πνευματικός βίος εν: Μακεδονία. 4000 χρόνια ελληνικής ιστορίας και πολιτισμού 168-171, 203-207, 235-237, 263-264, 288-291 και 332-337, 170, 203, 237, 263, 290-291, 333-334, 335-337. Στο εξής: Μακεδονία.
97. Βλ. Άννα Παναγιώτου, Η γλώσσα των αρχαίων επιγραφών της Μακεδονίας, εν: Η γλώσσα της Μακεδονίας, 181-194. -Recueil des inscriptions chrétiennes de Macédoine du Ille au Vie siècle, ed.
Den. Feissel, Bulletin de Correspondance Hellénique Supplément VIII (1983) -J. M. Spieser, Inventaires en vue d'un recueil des incriptions historiques de Byzance. I. Les inscriptions de Thessalonique, Travaux et Mémoires 5 (1973) 145-180 -Μαργ. Δήμιτσας, Μακεδονία ν λίθοις φθεγγομένοις κα μνημείοις σωζομένοις, τοι πνευματική καί ρχαιολογική παράστασις τς Μακεδονίας ν συλλογ 1409 λληνικν κα 189 λατινικν πιγραφν κα ν πεικονίσει τν σπουδαιοτέρων καλλιτεχνικν μνημείων, τόμος πρτος, τεύχη Α' - Β', θήνησιν 1896. Ανατύπωση: Ίδρυμα Μελετών Χερσονήσου του Αίμου. Αρχείο Ιστορικών Μελετών 1, Θεσσαλονίκη 1988.
98. Βλ. Ν. Ανδριώτης, Κράτος των Σκοπίων 44-47.
99. Βλ. R. Browning, Πνευματικός βίος εν: Μακεδονία 263.
100. ο.π. 264 - Βλ. Μ. Νυσταζοπούλου-Πελεκίδου, Η ανόρθωση 802-945, εν:
κδοτική θηνν, στορία το λληνικο θνους τ. Η' - Βυζαντινός λληνισμός -Μεσοβυζαντινοί χρόνοι πό το 642 ς τό 1071, θναι 1979, 46-97, 93-95.
101. Βλ. σημ. 5 της παρούσας εργασίας.
102. Βλ. Ν. Ανδριώτης, Κράτος των Σκοπίων 33.
103. Βλ. Vizantiski izvori I 188 n. 3 («.. .makedonskih Drogubita od tračckih Draguvita...»), 222 n. 10 («maloaziski Sloveni...»), 243 n. 13 («tesalski Sloveni...», «...tračkih i makedonskih Slovena...», 287 n. 9c:«.. .peloponeskih Slovena...», αλλά και 234 n. 64: «Slovena na Peloponezu» (εμπροσθέτος) -VI. Popović, Les témoins 473 («Slaves pannoniens, Slaves moldaves»), 503 («Slaves moraves») - Idem, Note sur l’habitat paléoslave 135 («Béléjezètes thessaliens») -B. Crafenauer, Kronološka vprašanja 43 («tesalskih Velegesitov, episkih Vajunitov, makedonskih Vrsjakov»). Ενδιαφέρουσα στον ίδιο η εναλλαγή στη χρήση συνθέτων, που δηλώνουν - και τα δύο - φυλετικά (σελ. 38: «obrsko-slovanskim» «-σελ. 41:«bolgarsko-slovanske») και συνθέτων όρων με φυλετικό το ένα μέρος και γεωγραφικό το άλλο (σελ. 25: «slovanska makedonska»).
104.
Βλ. Tad. Wasilewski, Bizancjum i Slowiane w IX wieku, Warszava 1972, 27 και 43.

105. Βλ. Ρ. Lemerle, «Invasions et migrations dans le Balkans depuis la fin de l’Εpoque romaine jusqu' au VIII siècle», Revue Historique CCXI (1954), 265-308, 291 n. 2.
106. Χρονικόν Πασχάλιον I 591. 7-12.
107. Βλ. Ι. Καραγιαννόπουλος, Η επικοινωνία Θεσσαλονίκης - Κωνσταντινουπόλεως κατά τους 7.-9. αι. 216 και σημ. 16.
108. Ιωάννης Καμενιάτης 8. 81-82.
109. Κωνσταντ
νος Ζ' Πορφυρογέννητος, De administrando imperio 49, 4-6.
110. Θεοφάνης 385. 29.
111. Προκόπιος, Περί κτισμάτων, έκδ.
J. Haury, Prokopii Caesariensis opera omnia IV Περί κτισμάτων libri VI sive De aedificiis. Ed. ster. correctior. Addenda et corrigenda adiecit C. Wirth, Leibzig 1964, 100. 26.
112. Βλ. Ρ. Lemerle, Invasions 301: «les Sklavènes, Strymoniens, Runchines, Sagoudates», 302: «les slaves Strymoniens», 298: «(Yougo) slaves de Croatie et de Serbie» -Idem, «La chronique improprernent dite de Monemvasie: le contexte historique et légendaire», Revue des Etudes Byzantines XXI (1963) 5-49, 35: «Les Sklavènes de Macédoine».
113. ωάννης Καμενιάτης 4. 54-57. -Νικολάου Καβάσιλα προσφώνημα 70. -Φιλόθεος Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, γκώμιον ες τν γιον Δημήτριον, έκδ. Δ. Τσάμης, Φιλόθεου Κωνσταντινουπόλεως του Κοκκίνου Αγιολογικά έργα. Α' Θεσσαλονικείς άγιοι, Κέντρον Βυζαντινών Ερευνών, Θεσσαλονίκη 1985, 31-60, 33. 5-34. 19. -Του ιδίου στην αυτήν έκδοση, Λόγος ες τν γίαν νυσίαν, 61-80, 64 1-65. 25 -Βίος σίου Γερμανού, 95-158, 97. 5-7 -Βίος σίου Σάβα το νέου, 159-325, 162. 4-163. 10, 163, 3, 1-164. 16, 166. 5-7 -Βίος γίου σιδώρου, 327-423, 331. 1-6.
114. Θουκυδίδης, Ξυγγραφ
το πολέμου τν Πελοποννησίων κα θηναίων έκδ. Η. Stuart Jones, Thucydidis historiae. Apparatum criticum correxit et auxit John En. Powell, t. I, Scriptorum Classicorum Bibliotheca Oxoniensis, Oxford 1900, repr. Oxford 1970, III 82, 4.
115. Βλ. Κυρ. Πλησς, « στορική μνήμη καί σημασία τν λέξεων», Εθύνη 156 (1984) 600-601, 600.
116. Θουκυδίδης Ι 22, 4: «...σοι δ βουλήσονται τν τε γενομένων τ σαφς σκοπεν κα τν μελλόντων ποτ αθις κατ τ νθρώπινον τοιούτων κα παραπλησίων σεσθαι, φέλιμα κρίνειν ατ ρκούντως ξει. Κτμά τε ς αεί μλλον γώνισμα ς τ παραχρμα κούειν ξύγκειται».

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

Σχόλια τα οποία θα περιέχουν Greekenglish, ύβρεις, μειωτικούς και συκοφαντικούς χαρακτηρισμούς δεν θα αναρτώνται.